Чянлұңның 21-жылы 9-айдың 10-күні
(1756 жылы 3 қазан)

Батысты тыныштандырушы генерал Дардаңалар былай деп мәлімдейді: қазақтардан бізге тұтқын болған Шұлық, Аралбай деген адамдар арқылы Абылайға Әмірсананы тұтқындау туралы хабар айттық. Одан кейін Хадахалар да Хангелді, Жауғаш деген екі адамды ұстап, олардан да Әмірсананы тұтқындау жөнінде Абылайға барып ұқтыруды өтінді, сонан Хангелдіні тұтқындай тұрып, Жауғашты қайтарды. Тамыздың 27-күні Алайжайға қайта оралған соң ол (Жауғаш): «мен әмірлеріңіз бойынша Абылайға барып айтқан едім. Абылай: біз ұлы Ежен хандығымен егерлесуге емес, Әмірсананың ізін кесуге шыққан едік, жолай ұлы қосыннан (Чиң қосынынан) бетіміз қайтты. Бұтаға қорғалаған торғай рәуішті Әмірсананы тұтқындау онша қиын емес. Ежен ханнан рақым өтініп, бір жолға оның жанын қиса екен деп тілеймін дейді» – деген сөздер айтты. Жауғаш пен Шұлық бірге келген болатын. Біз Шұлықтарға: «Ежен ханның жарлығы бойынша Әмірсананы тұтқындау үшін екі бағыт қосынды бастап келіп отырмыз. Әмірсананы тұтқындамайынша жортуылды әсте тоқтатпаймыз. Абылай сияқтылар бүлікшіні ұстап тапсыру былай тұрсын, керісінше, сан-саққа жүгіртіп, Әмірсана үшін араға кісі салып отыр. Бұл сендердің уақытты созу тәсілдерің екені анық. Ал мұның түбінде қазақ тайпаларына әкелер апатын аңғарған жоқсыңдар» – дедік. Біз тағы Шұлықтардың: «біздің Абылайдың Әмірсана үшін нұсқау сұрауы болмашы үміт қана. Егер сөзсіз тұтқындау жөнінде жарлық түскен болса, оған қиғаштық істей алармыз ба? Енді 15 күн сүрік берсеңіздер, біз елге суыт қайтып, Әмірсананы дереу ұстап тапсырар едік, әсте жалған сөйлемейміз» деген сөздеріне қарап, оларға былай дедік: «сендер созсаңдар да, созбасаңдар да бәрібір біз ұлы патшамыздың жарлығы бойынша үдере тартып, бүлікшіні сөзсіз ұстаймыз. Қолдарың алдымыздан тосқауылдаса, түгін қалдырмай жайпап өтеміз. Мұның өздеріңе пайда-зиянын сендер Абылаймен бірге мұқият ойласыңдар» дедік те, сол күні Шұлық пен Жауғашты қайтардық. Абылайдың Әмірсананы ұстауға бекіген-бекімегені әлі неғайбыл, сондықтан қосындарымыз іркілмей жортуылдай берсін деген бекімге келдік. 

Бұдан тыс, шекараны орнықтырушы сол қанат қосынның кіші пансаты[1] Хадаха былай деп мәлімдейді: «біз қазақ қолын тойтарғаннан кейін, жасауыл амбаны (жасауылбек)[2] Даш Серін, кіші тушы амбан (тубек)[3] Хурчылар жасағымен өкшелей қуды, оған қоса бас қамдаушы Обыш, жасауыл Чичеб (Кичеб) шеріктерін бастап сәйкесуге кетті, біз олардың соңынан ауыр қолмен шеру тарттық. Даш Серін, Хурчилардың мәлімдеуінше, олар Абылай қолының соңғы тобын қуып жетіп, жүздей адамын өлтірген, 200 неше ат, жүздей қару-жарақ олжалаған. Онан Абылай қолының Бөгенбай бастаған тобымен шайқасып, олардың 20-дай адамын сұлатқан. Бір адамын қолға түсірген, 40 неше сәйгүлік олжалаған. Онан соң Абылай, Бөгенбайлардың соңынан түре қуып, жау қолын ыдыратқан. Даш Серін, Хурчилар тағы қазақтардан Хангелді батыр бастаған 4 адамын тұтқындаған...»

Әскери құпиялық амбандарына жарлық: «Дардаңа, Хадахалар Абылайға кісі салып, Әмірсананы ұстап тапсыруды бұйырғанын мәлімдеді. Бүлікші Әмірсана аспанда тор, жерде қақпан тұрғанда ешқайда қашып құтылмақ емес. Абылай Әмірсананы әліге дейін ұстап бермеді. Енді қыс түсіп келеді. Қосынды уақытша шегіндіріңдер деп Дардаңаларға жарлық түсірген едім, жолда атшабарлардың жеткізуі кешеуілдеп, мұны олар әліге дейін тапсырып алмаған көрінеді. Сондықтан Дардаңаларға мына бұйрық қайталай жеткізілсін: «алдыңғы жолғы жарлығым бойынша қосынды шегіндіріңдер және тұтқын қазақтардан бір-екеуін босатып, солар арқылы Абылайға қазір қыс түсіп күн суытқандықтан мәртебелі Ежен ханның жарлығы бойынша қосынды әзірше шегіндірдік, егер Әмірсананы тапсырып бермесеңдер, келер жылы көктемде ауыр қолмен барып ұлыстарын (қазақ тайпаларын) тып-типыл етеміз деп ашық ескертіңдер!..»

(520-бума, 13-16-беттер)

1756 жылғы 3 қазан жазбасының маңызы – ол бұған дейінгі қыркүйек айындағы әскери қақтығыстардың артынан не болғанын көрсетеді. 22 қыркүйектегі жазбада Дардаңа мен Хадаха бастаған Чиң әскерлерінің қазақ жасақтарымен екі мәрте шайқасқаны айтылса, 27 қыркүйектегі құжаттар Ярла мен Нұра маңындағы ұрыстарды, Қожаберген мен Әмірсана жүрген бағытты, сондай-ақ Шұлық пен Аралбай арқылы Абылайға Әмірсананы ұстап беру талабы жеткізілгенін баяндайтын. Ал 3 қазандағы жазбада сол талапқа қазақ жағынан қандай жауап болғаны, Чиң қолбасшыларының оны қалай бағалағаны және әскери жорықтың ары қарай қалай өрбігені нақтырақ көрінеді.

Жазбаның алғашқы маңызды тұсы – Шұлық пен Аралбай арқылы Абылайға Әмірсананы ұстап беру жөнінде хабар жеткізілгені. Сонымен бірге Хадаха да Хангелді мен Жауғашты қолға түсіріп, солардың бірін Абылайға жіберген. Хангелді тұтқында қалып, Жауғаш босатылған. Бұл жерде Чиң әскері тұтқындарды жай ғана соғыс олжасы ретінде қарастырмағанын тағы көреміз. Қазақ ханына сөзі өтетін адамдар арнайы таңдалып, олар дипломатиялық қысым құралына айналдырылған. Осы тәсіл бұған дейін Шұлық пен Аралбайға қатысты да қолданылған еді.

Жауғаштың Абылайдан жеткізген сөзі осы жазбаның ең құнды бөліктерінің бірі. Құжатта Абылайдың: «біз ұлы Ежен хандығымен егерлесуге емес, Әмірсананың ізін кесуге шыққан едік» деген сөзі беріледі. Мұны бірден Абылайдың Чиңге толық мойынсұнуы деп түсіндіру асығыстық болар еді. Өйткені дәл осы кезеңдегі басқа жазбалар оның өзі де қол бастап жүргенін, Қожабергеннің Әмірсанамен бірге Чиң әскерімен соғысқанын көрсетеді. Сондықтан бұл сөзді қақтығыстан кейінгі саяси жағдайды жұмсартуға бағытталған дипломатиялық түсіндіру ретінде қарастырған дұрыс.

Бірақ Абылайдың келесі сөзі одан да маңызды: «Бұтаға қорғалаған торғай рәуішті Әмірсананы тұтқындау онша қиын емес. Ежен ханнан рақым өтініп, бір жолға оның жанын қиса екен деп тілеймін». Бұл жерде Абылайдың Әмірсананы ұстай алмай отырғанын емес, ұстап беруге асықпағанын аңғаруға болады. Оның Чиң патшасынан Әмірсананың жанын сақтауды сұрауы бұған дейінгі 27 қыркүйек жазбасындағы «басына күн түсіп, жан сауғалап келген адамды ұстап беру жарамайды» деген мазмұндағы сөздермен үйлеседі. Яғни екі бөлек жазбада да Абылайдың негізгі позициясы бір-біріне жақын көрінеді: Әмірсананы қорғап қалудың жолын іздеу, бірақ Чиңмен соғысты да шегіне жеткізбеу.

Бұл – маңызды тарихи деталь. Өйткені Чиң сарайының құжаттарында Абылай көбіне «адал» не «бағынушы» билеуші ретінде сипатталуға тиіс болғанымен, дәл осы жерде оның император талабын бұлжытпай орындап отырған жоқ екені анық байқалады. Егер Абылай толық бағынышты билеуші болса, ол әмірді талқыламай, Әмірсананы дереу тапсырған болар еді. Ал мұнда ол шартты өзгертуге, ең болмаса адамның өмірін сақтап қалуға әрекет жасайды. Демек, қазақ-чиң қатынасын сол дәуірдің Чиң терминологиясындағы «бағыну» сөзінің өзімен ғана түсіндіру жеткіліксіз.

Чиң қолбасшылары Абылайдың бұл әрекетін мүлде басқа қырынан бағалайды. Олар Шұлықтарға: «Абылай сияқтылар бүлікшіні ұстап тапсыру былай тұрсын, керісінше, сан-саққа жүгіртіп, Әмірсана үшін араға кісі салып отыр. Бұл сендердің уақытты созу тәсілдерің екені анық» дейді. Яғни Чиң әскери басшылығы Абылайдың гуманитарлық немесе дәстүрлік уәжіне сенбейді. Олар мұны әскери уақыт ұту амалы деп түсінеді.

Бұл бағалаудың артында нақты әскери себеп те болды. Чиң әскерінің басты міндеті – қазақтарды жазалау емес, ең алдымен Әмірсананы қолға түсіру еді. Ол ұсталғанға дейін жорық аяқталды деп есептелмейтін. Сол себепті әрбір күннің созылуы Әмірсанаға қашып құтылуға мүмкіндік беретін. Кейінгі Чиң ресми тарихнамасында дәл осы оқиға Дардаңа мен Хадаханың үлкен қателігі ретінде көрсетілді: олар қазақ өкілдерінің «Әмірсананы ұстап береміз» деген сөзіне сеніп, қуғынды баяулатқан, ал Әмірсана осы аралықта сытылып кеткен. «Цин тарихының жобасында» Дардаңаның осы үшін кейін шенінен айырылғаны айтылады.

Шұлықтардың жауабы да көңіл аударарлық. Олар Абылайдың Әмірсананың өмірін сұрауы «болмашы үміт қана» екенін айтып, егер сөзсіз ұстап беру жөнінде жарлық түссе, оған қарсы тұра алмайтындарын жеткізеді. Сөйтіп 15 күн мерзім сұрайды: елге суыт қайтып, Әмірсананы дереу ұстап береміз дейді. Бұл тұс алдыңғы 27 қыркүйектегі жазбада басталған мәселені толықтыра түседі. Яғни 15 күн туралы шарт Абылайдың өзі тікелей қойған талап емес, оның сенімді адамдарының Чиң қолбасшыларымен келіссөз үстінде ұсынған мерзімі.

Осыны нақты ажыратып айтқан жөн. «Чиң қолбасшылары Абылайға 15 күн берді» деп қысқартып айту мақала тақырыбы үшін түсінікті болғанымен, түпнұсқа мазмұнында 15 күнді қазақ өкілдерінің өздері сұрайды. Чиң қолбасшылары болса оған ресми түрде «жарайды, 15 күн күтеміз» деп тоқтамайды. Керісінше, «сендер созсаңдар да, созбасаңдар да біз ілгерілей береміз» деп жауап береді. Бұл ұсақ көрінгенмен тарихи дәлдік үшін аса маңызды.

Чиң қолбасшыларының жауабы өте қатал: «Қолдарың алдымыздан тосқауылдаса, түгін қалдырмай жайпап өтеміз». Мұндай сөздер 1756 жылғы мамырдағы жарлықтағы «тып-типыл жоямыз» деген ескертумен толық үндеседі. Яғни бірнеше ай бойы Чиңнің қазаққа қатысты саясаты бір ғана бағытта жүріп отыр: Абылайды Әмірсанадан ажырату үшін дипломатиялық келіссөз бен әскери қатерді қатар қолдану.

Осы күні тіркелген Хадаханың мәлімдемесі әскери ахуалды одан әрі ашады. Оның айтуынша, қазақ қолын тойтарғаннан кейін Даш Серін мен Хурчи бастаған жасақ Абылай қолының соңғы тобын қуып жетіп, жүздей адамын өлтірген, екі жүзден астам ат пен жүзге жуық қару-жарақ олжалаған. Одан кейін Бөгенбай бастаған топпен шайқасып, тағы да адам шығынын келтіргенін жазады. Соңынан Абылай мен Бөгенбайдың адамдарын түре қуып, Хангелді батыр бастаған төрт адамды тұтқындағаны айтылады.

Хадаха есебіндегі шығын сандары да Чиңнің әскери рапорты ретінде қабылдануға тиіс. Өйткені қарсы тараптың параллель есебі бізде жоқ. Осы кезеңдегі «Пиңдин Жоңғар фанлюэ» мен «Цин тарихының жобасы» да Чиң әскерінің жеңістерін дәл осы империялық есептерге сүйеніп баяндайды. Сондықтан олар оқиғаның болғанын растайтын қосымша ресми дерек болғанымен, тәуелсіз қарсы дерек емес. Мұны ажыратып көрсету маңызды.

Бұл күнгі ең қызық тарихи қайшылық соңғы жарлықта көрінеді. Дардаңа мен Хадаха Әмірсананы ұстамайынша жорықты тоқтатпайтынын айтып отырған кезде, Бейжіңдегі Чянлұң императоры қыс жақындағандықтан қосынды уақытша шегіндіруге бұйрық берген. Бірақ жарлық алыстағы әскерге әлі жетпеген. Сондықтан сарай оны қайтадан жөнелтеді.

Бұл – XVIII ғасырдағы империялық басқарудың нақты шындығын көрсететін деталь. Бейжіңде қабылданған шешім мен мыңдаған шақырым алыстағы жорықтағы қолбасшының әрекеті арасында уақыт айырмасы болды. Дардаңа мен Хадаха ілгері жылжып, Абылайға қысым жасап жатқанда, сарай қысқы дала жағдайын есептеп, әскерді кері қайтаруды әлдеқашан шешіп қойған еді.

Бұған қарап Чиңнің қазаққа қарсы жорығы толық сәтсіз аяқталды деуге болмайды. Оның әскері бірнеше әскери қақтығыста басым түскенін мәлімдейді. Бірақ стратегиялық негізгі міндет – Әмірсананы қолға түсіру – орындалмаған. Оның үстіне қысқы маусым әскери жорықты тоқтатуға мәжбүр етті. Сондықтан Чянлұң әскерді әзірше шегіндіргенімен, Абылайға жаңа қауіп қалдырады: егер Әмірсана тапсырылмаса, келесі көктемде ауыр қол қайта келеді және «ұлыстарыңды тып-типыл етеміз» деп ескертіңдер дейді.

Осы тұста Чиң саясатының бір қарағанда қарама-қайшы көрінетін екі қыры қатар көрінеді. Бір жағынан, әскери қолды өзі шегіндіреді. Екінші жағынан, бұл шегінуді әлсіздік ретінде көрсеткісі келмейді. Сондықтан тұтқын қазақтардың бір-екеуін босатып, Абылайға арнайы түсіндіруді бұйырады: әскер Әмірсананы таба алмағандықтан емес, «күн суытқандықтан» уақытша кері шегінуде; егер талап орындалмаса көктемде қайта келеді. Бұл – әскери қозғалысты саяси бедел тұрғысынан түсіндіруге бағытталған насихаттық қадам.

1756 жылғы оқиғаларды түгелдей бір желіге салсақ, жағдайдың қалай өзгергені анық байқалады. 1 наурызда Чянлұң Абылайдан Әмірсананы паналатпауды талап етті. 22 мамырда қазақ жеріне бір түмен әскер кіріп келе жатқанын айтып, ашық қоқан-лоқы жасады. Тамызда «Әмірсана 30 мың қазақ қолымен келе жатыр» деген қауесеттің өзі Чиң лагері үшін қауіпті ақпаратқа айналды. Қыркүйекте қазақ пен Чиң жасақтары нақты соғысты. 27 қыркүйекте Шұлық пен Аралбай арқылы Әмірсананы ұстап беру мәселесі тағы көтерілді. Ал 3 қазанда Абылайдың Әмірсанаға рақым сұрағаны және Чиң қолбасшыларының мұны уақыт созу әрекеті деп қабылдағаны анық көрінді.

Бұдан маңызды бір қорытынды шығады: Абылай бұл кезеңде Чиң талабын бірден орындамаған. Ол Әмірсананы дереу ұстап бермей, араға адам салып, оның өмірін сақтап қалуды сұраған. Сонымен бірге Чиң әскерімен ұзақ әрі жойқын соғысқа ұрынудан да сақтанған. Бұл – Абылай саясатының сол кездегі күрделі жағдайын көрсетеді. Бір жағынан, пана іздеп келген Әмірсана бар; екінші жағынан, Жоңғарияны басып алған алып империяның әскері тұр; үшінші жағынан, қазақ жасақтары нақты соғысқа араласып үлгерген.

Сондықтан Абылайдың әрекетін тек «Чиңге бағынды» немесе «Чиңге қарсы соғысты» деген екі қарапайым қалыптың біріне сыйғызу қиын. 1756 жылғы қыркүйек–қазан жазбалары оның екі жақты қысым жағдайында маневр жасағанын көрсетеді: шайқас та болды, келіссөз де жүрді; Әмірсананы қорғауға талпыныс та байқалды, Чиңмен қатынасты біржола үзу де көзделмеді.

Кейін Чиңнің өз ресми тарихнамасы Дардаңа мен Хадаханы дәл осы жорықта Әмірсананы қолға түсіре алмағаны үшін кінәлайды. «Цин тарихының жобасында» Әмірсана Чиң әскерінен бір-екі ли ғана алыста болған кезде қазақ өкілдерінің сөзін пайдаланып, қуғынды тежегені, Дардаңаның соған сеніп әскерін тоқтатқаны, ал Әмірсананың содан пайдаланып қашып кеткені жазылған. Кейін император Дардаңа мен Хадаханы қызметтен алып, жазалаған. Бұл дерек 3 қазан жазбасындағы «15 күн», «ұстап береміз», «уақыт созу» мәселелерінің жай сөз емес, кейін Чиң сарайында үлкен әскери сәтсіздік ретінде бағаланғанын көрсетеді.

Түйіндей келгенде, 1756 жылғы 3 қазан жазбасы қазақ-чиң қатынасының сол жылғы ең күрделі сәттерінің бірін ашып береді. Мұнда Абылай Әмірсананы бірден ұстап беруден бас тартып, оның өмірін сақтауды сұрайды; қазақ өкілдері 15 күн уақыт өтінеді; Чиң қолбасшылары олардың сөзіне сенбейтінін айтып, жорықты жалғастыруға бекінеді; сонымен қатар Абылай мен Бөгенбай бастаған қазақ жасақтарын қуғындағаны жөнінде әскери есеп беріледі. Ал Бейжіңдегі император дәл сол кезде қысқа байланысты әскерді шегіндіруге бұйрық береді.

Яғни әскери қуаты басым Чиң империясы да қазақ даласындағы жорықты өз дегеніндей аяқтай алған жоқ: негізгі нысана Әмірсана тағы да қолға түспеді. Ал Абылай сол қысымның арасында Әмірсананы бірден жауына тапсырып жібермей, уақыт ұтып, мәміле іздеген. Осы тұрғыдан қарағанда, бұл жазба – бір адамның тағдырынан әлдеқайда үлкен мәселені, Жоңғария күйрегеннен кейін қазақ даласы мен Чиң империясының арасында қалыптасқан жаңа саяси тепе-теңдіктің қаншалықты күрделі болғанын көрсететін маңызды құжат.

[1] пансат – бес жүздіктердің командирі

[2] жасауыл амбаны (жасауылбек) – қорғаушы жасауылдар басқармасының жоғары дәрежелі мансаптысы, ішкі істер уәзіріне көмектесіп, жасауыл ұландар армиясын басқарады.

[3] тушы амбан (тубек) – лауазым. Чиң патшалығының сегіз тулы әскери-әкімшілік жүйесіндегі әрбір тудың ең жоғарғы әкімі. Мәнжулер «гуса ежен» (ту иесі, ту ұстаушы) немесе «гуса амбан» деп атаса, қытайлар «дутұң» деген. «Дутұң» түріктердің «түртүн» сөзінен шыққан дейтін пікірлер де бар. тушы амбан – көне қазақ тіліндегі «тубекпен» баламалас ұғым. Кейінірек өлкелердің әскери-әкімшілік бас ұлықтары да осылай аталды. Мысалы, Үрімжі тудұңы (Үрімжі тубегі), шахар дутұңы (шахар тубегі), т.б.