Ол Түркістан облысындағы Сарыағаш ауданында, Келес өзенінің сол жағалауында, Ташкент қаласына жақын аумақта орналасқан. Бұл шипажайдың басты байлығы — жер қойнауының тереңдігінен шығатын ыстық минералды су. Бұл шипалы су асқазан-ішек, бауыр, бүйрек, буын, жүйке жүйесі және кейбір тері ауруларын емдеуде өзінің жоғары тиімділігімен ертеден белгілі.

Геологтар ашқан жаңалық

Курорттың тарихы өткен ғасырдың ортасынан бастау алады. 1946 жылы «СРЕДАЗНЕФТЕРАЗВЕТКА» (Орта Азия мұнай барлау) тресінің геологтары (олардың қатарында геолог А.А. Апшереновтың есімі де аталады) Келес өзенінің сол жағалауындағы құмды төбелерде мұнай іздеп, арнайы барлау бұрғылау жұмыстарын жүргізді. Алайда, 1400 метр тереңдіктен мұнай емес ыстық, мөлдір минералды су атқылап шықты.

Бұл мұнай орнының орнына кенеттен табылған су сол кездегі күтпеген жаңалық болғанымен, оның емдік қасиеті лезде байқалды. Көп ұзамай бұл маңға шипа іздеген жергілікті тұрғындар мен сырқат адамдар жинала бастады.

1949 жылдан бастап Н.А. Семашко атындағы курортология және физиотерапия ғылыми-зерттеу институтының (негізінен Өзбекстандағы бөлімшесі) ғалымдары бұл судың құрамын зерттей бастады. 1950-жылдардың басында оның минералдық құрамы мен адам ағзасына тигізетін шипалық әсері ғылыми түрде толық расталды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, су гидрокарбонатты-натрийлі, кремний қышқылына бай, ал оның температурасы шамамен 30°C және одан да жоғары болып шықты.

Ғылыми дәлелдерден кейін, 1951 жылы Сарыағаш аудандық денсаулық сақтау бөлімі №7 ұңғыманың маңында ашық цемент бассейн (көлемі шамамен 200 шаршы метр, тереңдігі 1,5–2 метр) салды. Бұл бассейн екіге бөлініп, ыстық сумен толтырылды және мұнда адамдар медициналық қызметкердің (медбикенің) бақылауымен шомылды. 

Бұл - курорт аумағындағы ең алғашқы қарапайым емдеу орны болды.

Артынша, 1953–1954 жылдары облыстық денсаулық сақтау басқармасы ресми түрде бальнеологиялық емдеу орнын ашты. Ал 1954 жылы 75 орындық тұрғын павильон мен арнайы ванна корпусы (әйелдер бөліміне 8, ерлерге 12 ванна, сондай-ақ душ кабиналары бар) халықты қабылдау үшін пайдалануға берілді. Судың шипалық қасиеттерін жан-жақты зерттеуге атсалысқан ғалымдар мен мамандардың қатарында Е.К. Клюсникова, А.С. Соколова, Л.Н. Доброниченко, М.К. Қайрақбаев, Ж.А. Молдағұлова, С.И. Замятин және И.Г. Железников сияқты білікті мамандар болды.

Қонаевтың тарихи рөлі

Сарыағаш курортының шынайы үлкен қарқынмен дамуы көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың есімімен және тікелей бастамасымен тығыз байланысты.

1958 жылы 31 қазанда (кейбір деректерде қараша айында) Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы ретінде Мақтаарал ауданынан қайтып келе жатқан Дінмұхамед Қонаев жолай Сарыағашқа арнайы тоқталды. Ол сол кездегі ескі, шағын шипажайдың жағдайын көріп, мұнда заман талабына сай «Үлкен Сарыағаш» санаторийін салу идеясын ұсынды.

1959 жылы 1 наурызда Дінмұхамед Қонаевтың өзі болашақ питьевой арасан (ішетін минералды су корпусы) ғимаратының алғашқы тасын қалады. Жобаның сметалық құнын есептеуге Рыжков деген маман басқарған Алматыдан келген арнайы топ қатысты. Жаңа құрылыс «ескі курорттан» шамамен 1,5 шақырым солтүстікке қарай, Келес өзеніне жақын аумақта жүргізілді. Құрылыс жұмыстарын жеделдету үшін Шымкенттен арнайы жұмыс күші әкелінді.

1960 жылы мамырда облыстық бальнеолечебница Республикалық курорттар басқармасының (Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігі) қарамағына берілді. Ал 1961 жылдың қаңтарынан бастап ол толыққанды санаторий ретінде жұмыс істей бастады және кәсіподақтардың қарауына өтті.

1963 жылы 16 қарашада (немесе қараша айының соңында) 250 орынға шақталған алғашқы толық кешен — үш тұрғын корпус пен 17 ванналық емдеу корпусы ресми түрде пайдалануға берілді. Бұл салтанатты тұсаукесер рәсіміне Дінмұхамед Қонаевтың өзі келіп қатысты. Осылайша, бүгінгі заманауи Сарыағаш курортының іргетасы қаланды. 

Кейіннен ол үздіксіз кеңейіп, жаңа корпустар қосылып, бүкіл Кеңес одағына танымал емдеу-сауықтыру орнына айналды. Қазіргі уақытта «Сарыағаш» санаторийінің бас ғимаратының жанында Дінмұхамед Қонаевтың бюсті орнатылған. 

Алғашқы жобалаушылар және архитектурасы

Ашық дереккөздерде нақты сәулетшілердің немесе бас жобалаушылардың есімдері жекелей сирек аталады. Себебі Кеңес заманындағы мемлекеттік жоспарлау жүйесінде құрылыс жобалары әдетте ірі мамандандырылған жобалау институттары мен мемлекеттік ұйымдар арқылы жүзеге асырылатын.

Дегенмен, бұл істің басты ұйытқысы — құрылыстың бастамашысы және негізгі жетекшісі Дінмұхамед Қонаев болды. Жобаның қаржылық сметасын Рыжков басқарған мамандар тобы жасады. Алғашқы қарапайым нысандарды (бассейн, павильондар) жергілікті аудандық және облыстық денсаулық сақтау органдары салса, кейінгі ірі сәулетті кешен мемлекеттік құрылыс ұйымдары арқылы сапалы түрде жүргізілді.

Сарыағаш туралы аңыздар

Халық арасында Сарыағашқа қатысты қызықты аңыздар да сақталған. Аңыз бойынша, XVII ғасырда Самарқандтан келген Иса-ата (немесе ұқсас есімді әулие) бұл өңірде болашақта адамдардың дертіне шипа болатын қасиетті су шығатынын алдын ала болжап кеткен екен. Ол жергілікті тұрғындарға бұл аймақты әрдайым таза ұстауды тапсырған көрінеді.

Ал «Сарыағаш» атауының шығуына келетін болсақ, ол «сары ағаш» деген мағынаны білдіреді (бұл көбінесе бұл өңірдегі су тапшылығынан жапырақтары ерте сарғайған ағаштармен байланыстырылады). Бұл аңыз минералды судың кенеттен табылуын «ертедегі болжамның орындалуы» ретінде түсіндіреді.

Бүгінгі таңда Сарыағаш ауданында ондаған заманауи санаторий мен емдеу-сауықтыру орталықтары жұмыс істейді. Курорт жыл бойы демалушыларды қабылдайды, ал мұндағы климат жағдайы қоңыржай континенттік болып келеді.

Сарыағаш курорты кездейсоқ табылған минералды судан бастау алып, терең ғылыми зерттеулердің, жергілікті бастамалардың және Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың белсенді қолдауының арқасында еліміздегі ең ірі әрі маңызды шипажай кешеніне айналды. Кейбір маманда бұл іске Қонаевтың тікелей қолдауы мен жанашырлығы болмағанда, бүгінгі халықаралық деңгейдегі ірі курорттық аймақ қалыптаспай қалуы мүмкін екенін айтады.