Қазақтың ауарайын болжау тәжірибесіндеаспан денелерін бақылаудыңорны ерекше болған. Кең далада өмірсүрген жұрт Күнніңшығуы мен батуына, Айдың тууына, жұлдыздардыңорналасуына, бұлттың қозғалысынақарап алдағы күнніңрайын шамалаған. ӘсіресеҮркер шоқжұлдызы халықтықуақыт есебі менмаусымдық болжамда маңыздыбағдар саналған. Оныңаспаннан көрінуі, белгілібір мезгілде көздентаса болуы жәнеАймен жақындасуы жылдыңқай кезеңге келгенінайыруға мүмкіндік берген.

Үркер менАйдың қозғалысына негізделгенесеп «тоғыс» депаталған. Ай аспандажылжи отырып Үркердіңтұсынан өткен кездеекеуі бір-бірінеөте жақын көрінеді, кей жағдайда ҮркерАйдың тасасында қалып, көзге көрінбей қалады. Осындай құбылысты қазақесепшілері тоғыс депбелгілеген. Екі тоғыстыңаралығы шамамен 28 күндеп алынған. Осымерзім «тоғыс айы» ретінде қолданылып, уақытмежелеуге, маусымдық өзгерістердібақылауға және шаруашылықжұмыстарын реттеуге көмектескен. Тоғыс жай күнсанаудың амалы ғанаемес, ауа райыныңалдағы өзгерісін болжаудыңда бір тәсіліболған. Ай менҮркер бір-бірінежақын көрінсе, халықоны жайлы күндердіңбелгісіне балаған. Алекеуінің арасы алшақболса, ауа райықұбылып, мал-жанғақолайсыздық тууы мүмкіндеп жорамалдаған. Бұлбелгілер әсіресе көшжолын белгілеу, малдықыстау мен жайлауғакөшіру тәрізді шаруашылықшешімдер кезінде ескерілген. Үркердің көк жүзіндекөрінбей қалатын кезеңінеде айрықша мәнберілген. Көктемнің соңымен жаздың басындаҮркер Күнге жақынорналасуына байланысты түнгіаспанда біраз уақытбайқалмайды. Қазақ бұлмезгілді бейнелі түрде«Үркержерге түсті» депатаған. Дәл осышақта жердің қызуыкүшейіп, жазғы жылылықорныға бастайды. Сондықтанхалық жадында «Үркержерге түспей, жер қызбайды» дегенсөз сақталған. Бұлбір жағынан астрономиялыққұбылысты, екінші жағынантабиғаттағы маусымдық өзгерістібір-біріменсабақтастыра бақылаған халықтықтәжірибені көрсетеді. Үркердіңқайтадан түнгі аспаннанкөрінуі де жаздыңбелгілі бір кезеңгеөткенін аңғартатын белгіболған. Халық Үркердіңаспандағы орнына қарапта болжам жасаған. «Үркер суғатүссе» деген тіркесоның көкжиекке жақынкөрініп, су жаққатүскендей әсер беруінебайланысты айтылған. Мұндайжағдайда жауын-шашынмол болады депкүтілген. Ал «Үркерқырға түссе», керісінше, жылдың құрғақ болуыықтимал деп жорамалданған.

Ауа райынболжауда Айдың өзінеқатысты белгілер деаз болмаған. Айдыайнала көмескі шеңберпайда болса, халықоны «Айқораланды» деп атаған. Мұндай көріністен кейінкүн бұзылып, суықнемесе жауын-шашынболуы мүмкін депесептеген. Айдың жаңатуғандағы қалпына даназар аударылған. ЖаңаАйдың орағы шалқаякөрінсе, алдағы кезеңніңмал-жанғажайсыз келуінен қауіптенген. Мұның бәрі далатұрғындарының түнгі аспандыкездейсоқ тамашаламай, оныңәр өзгерісін күнделіктітіршілігімен байланыстыра бақылағанынаңғартады.

Күннің шығуы мен батуы да назардан тыс қалмаған. Кешкісін көкжиек ашық болып, Күн қызыл шапаққа оранып батса, келесі күні күннің жылуы немесе ыстығы күшейеді деп жорамалдаған. Күннің айналасында сәулелі шеңбердің пайда болуы, таңғы мұнар, көкжиектің түсі тәрізді құбылыстар да алдағы күн райын шамалауға пайдаланылған.

Аспанды бақылау жұлдыздар мен Ай, Күнмен ғана шектелмеген. Бұлттың пішіні, қоюлығы және қай бағытқа көшіп бара жатқаны да маңызды белгі саналған. Мәселен, қыста бұлт желге қарсы жылжыса, қар жақындады деп күткен. Бұлттың ортасынан ыдырауы ауа райының бұзылуының, ал шетінен сөгіле бастауы күннің ашылуға бет алғанының белгісі ретінде қабылданған. Көкжиектен көтерілген қалың будақ бұлттың бірте-бірте аспанды тұтас жабуы да мол жауын-шашынның нышаны саналған.

Көктемнің алғашқы айы аяқталар тұста жылы жаққа кеткен жыл құстары туған өлкесіне қайта орала бастайды. Қазақ осы мезгілдегі ауа райының құбылуын құстардың келуімен байланыстырып, «Құсқанаты» деп атаған. Наурыздың соңғы күндерінде күн біршама жылынғанымен, аяқ астынан суық жел көтеріліп, қар аралас жаңбыр жауып, ауа райы қайта салқындауы мүмкін. Халық мұны «құс қанатымен бірге келген салқын» деп бейнелеп түсінген. Құсқанаты – көктемнің толық орнығып үлгермеген, қыс пен жылылық әлі де алмасып тұратын өтпелі кезеңнің белгісі. Сондықтан жыл құстарының оралуы табиғаттағы жай ғана көрініс емес, дала тіршілігіндегі маңызды маусымдық меженің бірі саналған. Құстардың келе бастауы жердің жібіп, тіршіліктің қайта жанданғанын білдірсе, онымен қатар байқалатын қысқа мерзімді суық көктемнің әлі де мінез көрсететінін аңғартқан.

Сәуірдің соңғы күндеріне тән амалдардың бірі – Тобылғы жарған. Бұл кезде бірнеше күнге созылатын салқын жел соғып, сонымен қатар дала өсімдіктері көктемгі өсу кезеңіне енеді. Тобылғы бүршік жарып, жер көктеп, өсімдіктер тамыр жая бастайды. Халық табиғаттағы осы өзгерісті тобылғының атымен атап, көктемнің жаңа кезеңге көшкенін білдіретін белгі ретінде қабылдаған. Көнекөз жұрт сәуірдің соңындағы осы құбылыстан кейін көктің қаулап, өсімдіктің өсуі күшейетінін байқаған. «Тобылғы жарған» атауының өзінде де қазақтың табиғатты тану тәсілі анық көрінеді: ауа райындағы өзгеріс белгілі бір өсімдіктің тіршілік кезеңімен қабаттаса бақылауға алынған. Яғни дала адамы үшін ағаштың бүршік жаруы, шөптің көктеуі немесе гүлдің ашылуы жай ғана көктем көрінісі емес, жылдың қай кезеңге келгенін аңғартатын табиғи белгі болған.

Қазақтың халықтық ауа райы болжамында жан-жануарлар мен құстардың мінез-құлқына ерекше мән берілген. Малмен бірге көшіп-қонып, табиғат аясында тіршілік еткен жұрт олардың күнделікті әрекетін жақсы білген. Әдеттегі қалпынан сәл ауытқу, мекенін өзгерту, топтасу, мазасыздану немесе ық іздеу сияқты белгілердің белгілі бір ауа райының алдында қайталанатыны байқалған. Осындай ұзақ бақылаулар уақыт өте келе халықтық болжамдардың бір жүйесіне айналған. Әсіресе құстардың тіршілігі мұқият бақыланған. Мәселен, бозторғай ұясын ойпаң жерге салса, жаз қуаң болады, ал қыраңдау, биігірек жерді таңдаса, жауын-шашын мол түседі деп жорамалдаған. Қамыс торғайы мен кейбір су құстарының ұясын әдеттегіден биік салуы су деңгейінің көтерілуімен байланыстырылған. Жыл құстарының қайтуы да назардан тыс қалмаған. Олар күзде топтасып, асықпай ұшса, жылы күндер ұзаққа созылады, ал төмендеп ұшса, қыстың қатал келуінің белгісі саналған. Қарғаның топтанып қарқылдауы ауа райының бұзылуына жорылған.

Құстардың ұшу биіктігі мен мекен таңдауынан бөлек, күнделікті қимылына да мән берілген. Шағаланың су бетінде еркін ұшуы ашық күннің нышаны саналған. Ал тауықтың жерге аунап, қанатын қағып тазалануы жаңбырдың жақындауымен байланыстырылған. Қыста қаздың аяқтарын бауырына тығып, бүрісіп жатуы күннің суытуы немесе боранның жақындауы деп қабылданған.

Дала жануарларының қылығы да алдағы маусымды болжауға пайдаланылған. Суырдың ініне ерте кіріп кетуі қыстың қатты болатынын, ал көктемде інінен ерте шығуы күннің тез жылынатынын білдіреді деп есептелген. Арқардың биік таудан ойпаңға түсуі де қыстың қаһарына мінетінінің белгісі саналған. Киік пен қарақұйрықтың боран алдында ықтасын іздеп, сексеуілді паналауы сияқты әрекеттеріне қарап та күн райының өзгерісі шамаланған.

Төрт түліктің мінезі қазақ үшін одан да маңызды белгі болған. Жылқының оқыранып, бір жерге топталып жусауын боранның хабаршысы деп қабылдаған. Қой бір бағытқа қарап жусаса, жел мен боранның сол малдың ту сыртынан соғатынын болжаған. Қойдың тісін қайрауы да боранның жақындауымен байланыстырылған. Түйенің пысқыруы – желді, боранды күннің, ал ернін жыбырлатуы жылымықтың нышаны саналған. Үйдегі ит пен мысықтың әрекеті де ескерілген. Ит немесе мысық денесін жиырып, тұмсығын бауырына тығып жатса, жауын-шашын немесе суық күтілген. Мысықтың үйден шықпай, бұйығып жатуы да күннің суытатынына жорылған. Мұндай белгілер күн сайын көз алдында жүрген жануарлардың қалыпты мінезін жақсы білудің нәтижесінде туған.

Жәндіктер мен су жануарлары да табиғи «белгі» қызметін атқарған. Шегіртке аяқ астынан шырылын тоқтатса, жауын келеді деп күткен. Көбелектер ашық жерде ұшуды доғарып, ықтасынға жабыса қонса, мұны да жаңбырдың белгісі санаған. Балықтардың су бетіне шығып, шоршып ойнауы мен бақалардың әрекетінің өзгеруі де ауа райының құбылуымен байланыстырылған. Жануарлардың мұндай мінез өзгерістерінің бір бөлігі қоршаған орта жағдайына табиғи бейімделуімен түсіндіріледі. Ауа температурасының, ылғалдылықтың, желдің және атмосфералық қысымның өзгеруі олардың қоректенуіне, қозғалысына, паналайтын орнын таңдауына әсер етуі мүмкін. 

Қазақ күздің келгенін күнтізбедегі мерзіммен ғана емес, табиғаттағы өзгерістер арқылы таныған. Таңғы салқынның күшеюі, аспанды қою бұлттың торлауы, шөп басына шық түсуі, құстардың жылы жаққа қамдануы – мұның бәрі жаздың аяқталып, күздің жақындағанын білдіретін белгілер болған. Халықтық күнтізбеде осы өзгерістердің әр кезеңіне жеке атау берілген. Күздің алғашқы нышандары тамыздың ортасынан байқала бастайды. Бұл кезең «Таразының тууы» деп аталған. Таң салқындап, күннің қызуы бәсеңдейді, аспанда бұлт жиілеп, жазғы аптаптың беті қайта бастайды. Осы мезгілге байланысты халық арасында «Таразы туса – таң суыр» деген сөз сақталған. Таразының тууы тек ауа райының салқындауын емес, дала тіршілігінің жаңа кезеңге ауысуын да білдірген. Дәнді дақылдар пісіп, шөптің буыны қатып, табиғаттың жазғы қалпы бірте-бірте өзгере бастайды.

Күзге тән ерекше кезеңдердің бірі – Мизам шуақ. Қыркүйекте түн салқындап, жаңбыр жиілеп, таңертең шөп басына шық түскенімен, ара-арасында күн қайта жылып, аспан ашылып, бірнеше күн бойы жайма-шуақ ауа райы орнайды. Осындай күз ішіндегі жылы күндер Мизам шуақ деп аталған. Бұл атаудың өзінде де табиғатты бақылаудан туған ерекшелік бар. Күздің осы мезгілінде ауада жіңішке ақ талшықтар – өрмекшінің ұшқан өрмектері жиі байқалады. Халық оларды мизам деп атаған. Күн сәулесіне шағылысып, дала үстінде қалықтаған осы нәзік талшықтар күзгі шуақты күндердің айрықша белгісіне айналған. 

Күз одан әрі тереңдегенде Сүмбіленің тууы басталады. Бұл атау Сүмбіле жұлдызының көрінуімен байланысты. Қыркүйектің соңына қарай күн салқындап, жауын-шашын көбейіп, су да біртіндеп суи бастайды. Осыған орай қазақ «Сүмбіле туса – су суыр» деген. Таразының тууы күздің алғашқы салқынын аңғартса, Сүмбіленің тууы күздің орныға бастағанын білдіретін келесі меже болған. Күздің аяқ шенінде табиғат тағы өзгереді. Күн қысқарып, түн ұзарады, өсімдік атаулы солып, жыл құстарының негізгі легі жылы жаққа бет алады. Қараша айында алғашқы қар түсіп, суық күшейе бастаған осы кезең «Қарашаның қайтуы» деп аталған. Оның атауы да құстардың қайтуымен байланысты. Құстардың қоныс аударуы дала адамы үшін күздің маңызды белгілерінің бірі болған. Жаз бойы даланы мекендеген жыл құстарының бірінен соң бірі жоғалуы алда суықтың күшейетінін аңғартқан. Ал алғашқы қардың түсуі мен жердің тоңазыуы қыс маусымының жақындағанын айқын көрсеткен.