Әуелгі сөз

Абай туралы көркем және ғылыми еңбектерді қарастыруда тарихи дерек пен авторлық интерпретацияның арақатынасын ескеру маңызды. Тарихи тұлғаға қатысты құжаттар, естеліктер, архивтік материалдар мен өмірбаяндық мәліметтер көркем мәтінде сол қалпында қайталанбайды; олар автордың шығармашылық мақсатына сәйкес іріктеліп, жүйеленіп, кей жағдайда көркемдік реконструкцияға түседі. Сондықтан Абай бейнесін сомдаған шығармаларды тек өмірбаяндық деректердің көркем баяндалуы ретінде емес, белгілі бір тарихи-мәдени кезеңнің Абай тұлғасын қабылдау ерекшелігін танытатын мәтіндер ретінде қарастыруға болады. Осы қатарда Дүкенбай Досжанның «Абай айнасы» ғұмырнамалық зерттеу-эссесі ерекше назар аудартады. Шығармада деректік материал, естелік, архивтік мәлімет, өмірбаяндық баяндау және көркем-психологиялық талдау өзара сабақтасып, Абай тұлғасын дәстүрлі өмірбаяндық баяндаудан өзгеше қырынан тануға мүмкіндік береді.

Бұл тұрғыдан «Абай айнасын» М. Әуезовтің «Абай жолы» және Рамазан Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» шығармаларымен қатар қарастыру Абай бейнесінің қазақ прозасындағы көркемдік эволюциясын байқауға мүмкіндік береді. Бір шығармада тарихи тұлға кең әлеуметтік-тарихи кеңістікте көрінсе, екіншісінде оның ішкі әлемі мен деректік өмірбаянына басымдық беріледі, ал үшіншісінде Абай тұлғасы әртүрлі тарихи және интеллектуалдық байланыстар арқылы қайта интерпретацияланады. Осы ерекшеліктерді салыстыра талдау Абай туралы көркем мәтіндердің тарихи-танымдық сипатын, олардың дерекпен жұмыс істеу тәсілдерін және тарихи тұлғаны әдеби тұрғыдан қайта құру принциптерін анықтауға негіз болады.

«Абай жолы»: тарихи тұлғаны көркем танудың негізі

Академик Рахманқұл Бердібаев: «...Абайдың шығармалары қайта-қайта басылып, халыққа кеңінен тарағанын, өзге тілдерге де аударылғанын, М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы арқылы ұлы ақын өмірі мен еңбегі әлемдік көлемге таныс болғанын жұртшылық біледі. Дегенмен, Абай сынды алып тұлғаның қызметі мен дәстүрін түсіну, насихаттау, оның өнеге алған рухани негіздерін толық елестету үшін бұл аталған істермен шектеліп, тоқталып қалуға тіпті болмайды», – деп жазады. Осы пікірден туындайтын мәселе – Абай тұлғасын әр кезеңде әртүрлі жанрлық және танымдық ұстанымдар арқылы қайта зерделеу қажеттілігі. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ прозасындағы Абай бейнесін қарастыру ең алдымен Мұхтар Әуезовтің әлемге әйгілі «Абай жолы» роман-эпопеясына тоқталудан басталады.

Романда қаламгердің бұрынғы шығармаларындағы әуен-сарындар жалғасып, тереңдеп, байып, жаңа сападағы көркем ойлар мен кемел бейнелер қалыптасады. Сонымен бірге қазақ тілінің адам психологиясын, әлеуметтік қайшылықтарды ашудағы мүмкіндіктері кеңінен танылады. Шығарма тарихи роман жанрының талаптарына жауап бере отырып, қазақ прозасының көркемдік мүмкіндігін кеңейтті. М. Әуезов тұрмыс, моральдық институттар және тарихи өмір материалдары негізінде реалистік сипаттағы тарихи роман жасап, қазақ әдебиетінің көркемдік деңгейін жаңа сатыға көтерді.

«Абай жолы» бірінші бетінен соңғы жолына дейін тарихи дәуірдің әлеуметтік шындығын көркемдік тұрғыдан бейнелеуге негізделген. М. Әуезовтің қаламынан туған ру басылары, билер, мансап иелері кескін-келбетімен, мінез-құлқымен, сөйлеген сөзімен, іс-әрекетімен дараланады. Кейіпкерлердің қас-қабағы, ым-жымы, емеуріні, жүріс-тұрысы, киім киісі, сөз саптауы, билік айтуы, ел басқару ерекшеліктері арқылы көшпелі мәдениеттің әлеуметтік және моральдық нормалары көрінеді. Мұнда жеке адамның әрекеті белгілі бір тарихи-мәдени ортадан тыс қарастырылмайды.

Шығармада дәстүрлі қазақ қоғамының қалыптасқан өмір салты мен XIX ғасырдың екінші жартысында күшейе түскен тарихи өзгерістердің арақатынасы да көрінеді. Дүниежүзіндегі әлеуметтік өзгерістер, отарлық саясаттың ықпалы, Батыс пен Шығыс арасындағы тарихи-саяси байланыстар, капиталистік қатынастардың таралуы көшпелілер әлемінің де ішкі құрылымына әсер ете бастайды. Бұрынғы кәсіп, тіршілік қалпы, әлеуметтік қатынас пен адамгершілік өлшемдері өзгеріске түсіп, жаңа қоғамдық жағдай қалыптасады. Осы тарихи өзгерістердің ортасында дәстүрлі орта мен жаңа қоғамдық сана арасындағы қайшылық байқалады.

М. Әуезов осындай тарихи өзгерістер тұсындағы отбасылық, әулеттік, ру-тайпалық және қоғамдық тартыстарды адам мінезі арқылы ашады. Шығармада қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы ғана емес, оның рухани және эстетикалық әлемі де кең қамтылады. Осы көркемдік кеңістіктің орталық тұлғасы – бойына халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан рухани тәжірибесін жинақтаған Абай бейнесі.

Абай бейнесін жасауда ақын өмірінің белгілі оқиғалары, оның шығармаларындағы әуез-сарындар, мотивтер мен идеялар пайдаланылады. Бірақ шығарма жеке өлеңдерге иллюстрация жасаумен немесе ақын сөздерін сол қалпында қайталаумен шектелмейді. Абайдың диалогтары мен монологтарындағы сөз қолданысы, синтаксистік құрылымы, ойлау жүйесі көркем контексте қайта жасалады. Сондықтан роман-эпопеядағы Абай бейнесі тарихи дерек пен көркем қиялдың арақатынасында қалыптасқан күрделі образ ретінде танылады.

Әуезовтің суреткерлік шеберлігі адам кескіндерін бейнелеуден де анық байқалады. Кейіпкер алғаш әрекет сахнасына шыққан кезде автор оның келбетін есте қаларлық сипат-белгілері арқылы таныстырады. Адамның жалпы тұрпаты, бойы, дене бітімі, қимыл-қозғалысы, әсіресе бас бітімі, бет пішіні, көзі, мұрны, ерні, тісі жеке-жеке тізбектелмей, өзара байланыста, әрекет пен көңіл күй үстінде көрсетіледі. Кейіпкердің реніш, қуаныш, тебіреніс, жеккөру секілді ішкі психологиялық жағдайлары сыртқы қимылмен сабақтастырыла бейнеленеді.

Осы арқылы жазушы әртүрлі әлеуметтік топтарға, әулеттерге жататын ондаған кейіпкердің дара портретін жасайды. Олардың әрқайсысының сыртқы сипаты ішкі мінезімен сабақтасып жатады. М. Әуезов өнер адамы мен халық тағдырын бірлікте көрсететін реалистік шығарманың үлгісін қалыптастырды. Осы еңбегі арқылы жазушы Абай тұлғасын да, қазақ қоғамының тарихи болмысын да әлемдік әдеби кеңістікке танытты.

Дүкенбай Досжанның «Абай айнасы»: тарихи тұлғаның ішкі әлемін зерттеу

М. Әуезов «Абай жолы» шығармасында Абай өмірін тарихи кезеңмен сабақтастыра отырып, оның қоғамдық және адамдық болмысын кең көлемде көрсетсе, Дүкенбай Досжан «Абай айнасы» шығармасында ақынның ішкі жан дүниесіне, шығармашылық психологиясына және рухани ізденістеріне басымдық береді. Осы ерекшелік екі туындының Абай тұлғасын танытудағы көркемдік ұстанымдарының айырмашылығын көрсетеді.

Дүкенбай Досжан шығармашылығындағы «Абай айнасы» (1994) романында тұрмыстық, тарихи, әлеуметтік және экзистенциалдық мәселелер өзара сабақтастықта көркемделеді. Қазақтың ұлы ақыны, ойшылының 150 жылдығы қарсаңында жарық көрген бұл кітап жазушының зерттеушілік ізденісімен, тың тақырыбымен, Абайдың ақындық және философиялық әлеміне өзіндік көзқарасымен ерекшеленеді.

Шығарманың он бес бөлімі ғылыми зерттеу мен көркем баяндаудың өзара тоғысуынан тұратын он бес эссе сипатында құрылған. Осы құрылым арқылы автор Абайдың өмірбаянын бір ғана хронологиялық жүйеде баяндауды емес, ақын тұлғасының жекелеген қырларын әртүрлі дерек пен көркем пайым арқылы ашуды көздейді. Бұл жағынан «Абай айнасы» ғұмырнамалық прозаның зерттеу мен көркем шығармашылықты ұштастыратын түріне жақындайды.

Д. Досжан шығармада Андре Моруа мен Стефан Цвейгке тән өмірбаяндық баяндау үлгісін пайдалануға ұмтылады. Абайдың ақындық және адамдық болмысы әртүрлі құжаттар, естеліктер, тарихи деректер мен әдеби пайымдар негізінде ашылады. Автор тарихи тұлға туралы қалыптасқан түсініктерді қайталаумен шектелмей, оның өмірінде ұмыт қалған немесе кеңінен қарастырылмаған деректерге де назар аударады.

Романда күнделіктер мен естеліктерге, Абайдың ұрпақтарының естеліктеріне де орын беріледі. Шығарманың деректік негіздерінің бірі ретінде Тұрағұлдың қызы, сексен жастағы Мәкен апаның естеліктері пайдаланылған. Сонымен бірге архивтен алынған Кәкітай Ысқақовқа қатысты деректер де шығармадағы тарихи материалдардың қатарын толықтырады. 1909 жылы Абайдың өлеңдер жинағын алғаш рет баспаға дайындаған Кәкітай Ысқақовқа қатысты мәліметтердің енгізілуі Абай мұрасының кейінгі тағдырын да көрсетуге мүмкіндік береді.

«Абай айнасының» ерекшеліктерінің бірі – автордың тарихи тұлғаны тек мінсіз, тұтастай идеалдандырылған бейне ретінде көрсетпеуге ұмтылысы. Абайдың адамдық әлсіздіктері мен ішкі қайшылықтарын көрсету арқылы автор оның тұлғасын адамға жақындатады. Бұл тұрғыдан алғанда, «айна» метафорасы да маңызды: шығарма Абайдың тек қоғамдық немесе әдеби қызметін емес, оның адамдық болмысын да бейнелеуге бағытталған.

Д. Досжанның тарихи деректерге қызығушылығы ақынның рухани әлеміне тереңірек енуге мүмкіндік береді. Жазушыны адам қасиеттерінің қалыптасуы мен ішкі психологиялық қайшылықтары қызықтырады. Осы ұстаным ақынның сырт көзге көріне бермейтін рухани драмасын көркем түрде ашуға жол береді. «1880 жыл; Екі кісі болып бөлінген Абай», «1904 жыл; Отырып ауырған адам», «1898 жыл; Қастандық» сияқты бөлімдерде ақынның ішкі тартысы, жалғыздығы, қоғамдық орта мен жеке тұлға арасындағы қайшылықтары суреттеледі.

Бұл тұрғыдан шығармада тарихи дерек пен авторлық интерпретацияның арақатынасы айрықша мәнге ие. Автор деректерді дайын ақпарат ретінде ғана ұсынбай, оларды Абай тұлғасының ішкі психологиясын ашуға қызмет ететін көркем материалға айналдырады. Сондықтан «Абай айнасының» тарихи-танымдық сипаты оның деректік негізімен ғана емес, тарихи тұлғаны интерпретациялау тәсілімен де айқындалады.

Абай және әлемдік әдеби-мәдени кеңістік

«Абай айнасында» Абайдың Байронмен рухани және шығармашылық жақындығына арналған бөлім де маңызды орын алады. Автор екі ақынның өлеңдерін салыстыра отырып, олардың поэтикалық әлеміндегі ортақ сарындарға назар аударады. Бұл салыстыру тікелей ықпал мәселесін дәлелдеуден гөрі, екі ақынның адам болмысы, шығармашылық тұлға және эстетикалық ізденіс мәселелеріне қатысын салыстыра қарастыруға негізделеді.

Абайдың Пушкин шығармашылығымен байланысы да «Евгений Онегин» аудармасы арқылы көрінеді. Абай орыс ақынының шығармасын қазақ оқырманының эстетикалық қабылдауына бейімдей отырып, оған өзіндік толықтырулар енгізді. Осы тұрғыдан Абайдың аудармашылық тәжірибесі түпнұсқаны механикалық түрде қайталау емес, шығармашылық игеру мен қайта интерпретациялау үдерісі ретінде бағаланады.

Д. Досжан Абай, Пушкин, Лермонтов және Байрон шығармашылығындағы үндестіктерді адамның болмыс мәнін түсінуге деген ұмтылыспен байланыстырады. Олардың поэтикалық әлеміндегі эстетикалық ізденіс, адам мен қоғам арасындағы қарым-қатынас, рухани еркіндік және адам табиғатын тану мәселелері ортақ тақырыптық-идеялық арнада қарастырылады. Осы арқылы «Абай айнасы» Абай шығармашылығын ұлттық әдеби шеңберде ғана емес, әлемдік әдеби-мәдени контексте түсіндіруге ұмтылады.

Рамазан Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы»: тарихи тұлғаны қайта интерпретациялау

Абай тұлғасын кейінгі дәуірлердің эстетикалық және танымдық сұранысы тұрғысынан қайта қарастырған шығармалардың бірі – Рамазан Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» роман-хамсасы. Автордың «Әр дәуір, заман талабы оның ғарышты кезген өз уақытының мерейі үстем Абайын сомдай береріне шүбә келтіріп болмас» деген ұстанымы тарихи тұлғаның әдеби бейнесінің уақыт өте келе өзгеріп, жаңа қырларынан танылатынын аңғартады.

Заман өзгерген сайын оқырманның талғамы, білімі, дүниетанымы және өмір салты да өзгереді. Осыған байланысты тарихи тұлғаны қабылдау тәсілдері де жаңарады. Абайдың өзі мен оның мәтіндері өзгермегенімен, әр дәуірдің оқырманы ақын мұрасын өз тарихи-мәдени тәжірибесі негізінде қайта түсіндіреді. Сондықтан әр кезеңде қалыптасатын «Абай бейнесі» белгілі бір дәуірдің рухани және эстетикалық сұраныстарымен де байланысты.

Роман-хамса бес бөлімнен, яғни бес кітаптан тұрады. Әр кітап өзіндік композициялық құрылымы бар дербес хикая ретінде құрылған. Олар: «Толғақ (Кенесары – Құнанбай – Қодар)»; «Жұлдыз құрбандық (Шоқан, Достоевский, Құдайберді)»; «Қызғаныш (Халиолла, Михаэлис, Шәкәрім)»; «Хақиқат мекені (Саққұлақ шешен, Мұса мырза, Долгополов)»; «Нұрсипат (Мәшһүр Жүсіп, Әлихан Бөкейханов, Мағауия)».

Жақша ішінде көрсетілген тұлғалардың барлығы тарихи адамдар. Олардың бірсыпырасы Абайдан бұрын өмір сүргенімен, олардың қызметі мен сөздерінде XIX ғасырдың алғашқы жартысындағы тарихи оқиғалардың ізі сақталған. Ал қалғандары – Абайдың замандастары, XIX ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген тарихи тұлғалар. Осы арқылы роман-хамсада Абайдың өмір сүрген соңғы елу жылы ғана емес, тұтас XIX ғасырдың тарихи тынысы қамтылады.

Бес кітаптағы оқиғаларды біріктіріп тұрған негізгі тұлға – Абай. Оның өмірі шығармадағы тарихи оқиғалар мен кейіпкерлер арасындағы байланысты қамтамасыз ететін композициялық дәнекер қызметін атқарады. Сондықтан роман-хамсадағы Абай бейнесі жеке адамның өмірбаянымен шектелмей, XIX ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік, мәдени және интеллектуалдық өзгерістерін жинақтайтын тұлға ретінде көрінеді.

Осы тұрғыдан профессор Рымғали Нұрғалидің пікіріне сүйене отырып, Р. Тоқтаровтың шығармадағы тарихи олқылықтардың орнын көркем қиял арқылы толықтыруға ұмтылғанын айтуға болады. Мысалы, жазушы Абай мен Шоқан Уәлихановты бірнеше рет кездестіреді. Бірінші кездесуде кадет корпусын бітірген жас офицер Шоқан әкесімен бірге Құнанбай ауылына келеді. Ол жас Абайдың зеректігін байқайды. Кейін Семей медресесінде оқып жүрген Абайды іздеп барады. Қасында Ф. Достоевский болады. Үшінші кездесу Атбасарда болыс сайлауына байланысты беріледі.

Шығармада Шоқанның Абайға ғылым мен білімге терең бойлауға, ақындық өнерін дамытуға, ойланбай айтпай, жазар сөзін салмақтап жеткізуге үндеген ақылдары оның кейінгі өміріне әсер ететін рухани бағдар ретінде көрсетіледі. Шоқанның бейнесі Абай жадында адамгершілік пен білімнің үлгісі ретінде сақталады.

Тарихи дерек тұрғысынан Абай мен Шоқанның нақты кездесуі мәселесі бөлек қарастыруды қажет етеді. Ал көркем шығарма тұрғысынан олардың кездесуі тарихи тұлғалардың идеялық және рухани жақындығын көрсетуге арналған авторлық тәсіл ретінде қабылданады. Яғни жазушы тарихи фактіні қайталаудан гөрі, «кездесуі мүмкін» деген көркем мүмкіндік арқылы екі тұлғаның рухани байланысын бейнелейді. Өмірде кездеспеген адамдардың көркем мәтінде кездесуіне мүмкіндік беру – тарихи роман жанрындағы авторлық интерпретацияның бір түр.

Абайдың рухани қалыптасуы және интеллектуалдық ортасы

Жас Абайдың рухани қалыптасуына әсер еткен тұлғалардың бірі ретінде шығармада ел ішінде Шайхы атанған Дәулетбай қажы бейнесі беріледі. Ол мұсылманша терең білім алған, Шығыс ғұламалары мен ақындарының мұрасын жақсы меңгерген және өз білімін халық игілігіне жұмсаған адам ретінде суреттеледі.

Шайхы ата Абай медреседе оқып жүрген кезінде Шығыстың жеті жұлдызын өзіне пір тұтып, солардан медет тілеп жазған бір шумақ өлеңінен Шәмсиді ерекше бөліп алып, ол туралы Абайға кеңінен әңгімелейді. Толық аты Шәмсиден Гебризи атанған бұл ғұламаның Жәлелдин Ұрыми сияқты белгілі ақынды тәрбиелегені баяндалады. Дәулетбай қажы өлер алдында Абайға сондай ұстаз табуды, ондай адам кездесе қалса, ұлтына, нәсіліне, тіліне, дініне қарамай, оны шынайы рухани жебеуші ретінде қабылдауды өсиет етеді.

Көп ұзамай шығармадағы бұл болжам Михаэлис бейнесі арқылы жалғасады. Абайдың «Дүниеге көзімді ашқан Михаэлис» деген сөзіне сүйене отырып, жазушы Евгений Михаэлистің ақынның интеллектуалдық қалыптасуына ықпалын көрсетеді. Михаэлистің Абайға деген достық ықыласы мен білімдарлығы шығармада байыпты сипатта беріледі.

Сонымен қатар Долгополов, Гросс, Коншиндер сияқты орыс зиялылары, заңгер Лосовский, ояз бастығы Измаилов, генералдар Цеклинский мен Колпаовский, ғалым Потанин секілді әртүрлі орта өкілдерінің Абаймен қарым-қатынасы да шығармада қамтылады. Бұл тұлғалардың бейнесі арқылы Абайдың XIX ғасырдың екінші жартысындағы интеллектуалдық ортаға араласуы, білім мен мәдениет кеңістігінің кеңеюі көрсетіледі.

Романда Абайдың азаматтық және адамгершілік тұлғасы ерекше көрінетін бірқатар оқиғалар бар. Оның Михаэлиске еріп Ұлытауға баруы, осы сапарға байланысты әкімшілік орындарының назарына ілінуі, Омбыға жеткізілуі, губерниялық сот мәжілісінде өз ойын білдіруі және өзін қорғауы сияқты оқиғалар Абайдың қоғамдық беделінің қалыптасуымен байланыстырылады. Сонымен бірге Әз Тәукенің «Жеті жарғысы» мен Шоқанның «Сот реформасы» негізінде қазақ даласындағы басқару жүйесіне қатысты ой-пікірлердің берілуі Абайдың құқықтық және қоғамдық ойлармен байланысын көрсетуге бағытталған7 

«Абай айнасының» тарихи-танымдық сипаты

Д. Досжанның «Абай айнасы» мен Р. Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» шығармаларын М. Әуезовтің «Абай жолымен» қатар қарастырғанда, Абай тұлғасының қазақ прозасында бір ғана көркем модельмен шектелмегенін байқауға болады. «Абай жолы» тарихи тұлғаның өмірін кең әлеуметтік-тарихи кеңістікте бейнелесе, «Абай айнасы» деректік материал, естелік, зерттеу және көркем ойлау арқылы ақынның ішкі әлеміне назар аударады. Ал «Абайдың жұмбағы» тарихи тұлғаны кейінгі дәуірдің танымдық талаптары тұрғысынан қайта интерпретациялауға мүмкіндік береді.

Осы шығармалардың барлығына ортақ сипат – Абайдың жеке өмірін белгілі бір тарихи кезеңнің әлеуметтік, мәдени және рухани мәселелерімен байланыстыра қарастыру. Бұл ретте Абай бейнесі дайын қалыптағы тұлға ретінде емес, әр дәуірде жаңа дерек, жаңа зерттеу және жаңа көркемдік ұстаным негізінде қайта пайымдалатын тарихи-әдеби нысан ретінде танылады.

«Абай айнасының» қазіргі қазақ әдебиетіндегі орны да осы ерекшелікпен байланысты. Шығармада тарихи дерек пен көркем баяндау, өмірбаяндық мәлімет пен авторлық интерпретация, құжат пен психологиялық талдау өзара тоғысады. Мұндай синтез ғұмырнамалық прозаның танымдық мүмкіндігін кеңейтеді. Автор Абайдың өміріндегі белгілі оқиғаларды ғана тізбектеп қоймай, сол оқиғалардың тұлғаның дүниетанымы мен шығармашылық санасына әсерін көрсетуге ұмтылады.

Сондықтан «Абай айнасын» тек Абай туралы өмірбаяндық шығарма ретінде қарастыру жеткіліксіз. Оның құрылымында тарихи зерттеу, деректік материал, эсселік пайымдау және көркем реконструкция элементтері қатар жүреді. Осы ерекшелік туындының жанрлық табиғатын да күрделендіреді.

Абай мұрасының қазіргі танымдық маңызы

Абайдың әдеби және философиялық мұрасы кейінгі кезеңдерде де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Оның өлеңдері мен қара сөздерінде адам, қоғам, білім, еңбек, мораль, әділет, ар-ұят және жауапкершілік мәселелері кеңінен қозғалады. Сондықтан Абай мұрасын қазіргі оқырманның дүниетанымы мен қоғамдық тәжірибесі тұрғысынан қайта оқу қажеттілігі сақталады.

Абай өз заманындағы әлеуметтік және моральдық мәселелерді талдай отырып, адам мінезінің қоғамдық ортадағы көріністеріне назар аударды. Оның шығармаларында жомарттық, батырлық, ерлік, әділдік, кішіпейілділік, адалдық, шыншылдық, ұят, ар мен намыс сияқты адамгершілік категориялар қарастырылады.

Адамгершілік ұғымы Абай шығармаларында жеке адамның ішкі сапасы ғана емес, оның өзге адамдармен және қоғаммен қарым-қатынасынан көрінетін моральдық өлшем ретінде танылады. Ақынның «Өзің үшін еңбек қылсаң, – өзі үшін оттанған хайуанның бірі боласың. Досыңа достық – қарыз іс, дұшпаныңа әділ бол» деген сөзі адамның өз мүддесі мен қоғамдық жауапкершілігінің арақатынасын көрсетеді. Осы тұрғыдан Абай шығармаларындағы адамгершілік мәселесі жеке тұлғаның өзін-өзі жетілдіруімен қатар, оның қоғам алдындағы жауапкершілігімен де байланысты.

Абайдың қара сөздерінде де осы мәселелер кеңейтіле түседі. Ақын поэзиясында көтерілген бірқатар ойлар қара сөздерінде басқа баяндау тәсілі арқылы қайта қарастырылады. Қара сөздердегі лексикалық және синтаксистік ерекшеліктер де автордың оқырманға жеткізбек ойын нақтылау мақсатына байланысты қалыптасады. Қазақтың күнделікті болмысынан алынған мысалдар, сұрақ-жауап түріндегі құрылымдар, ауызекі сөйлеуге жақын оралымдар оқырманмен тікелей диалог жасауға мүмкіндік береді.

Діни мораль, иман, адамгершілік, әділет, шындық, еңбек, ғылымға құмарлық сияқты мәселелер сөз болған тұстарда араб-парсы лексикасы мен діни ұғымдар да кездеседі. Осы ерекшеліктер Абай қара сөздерінің біркелкі мәтін емес, әртүрлі адресатқа, тақырыпқа және ойлау деңгейіне бағытталған күрделі прозалық құрылым екенін көрсетеді.

Абайдың қара сөздерінің тәрбиелік және танымдық маңызы туралы кейінгі зерттеулерде де көп айтылады. Оларда адамның өзін және қоршаған ортасын тануы, жақсы қасиеттерді қалыптастыруы, жағымсыз мінездерден арылуы мәселелері қарастырылады. Ақынның адамгершілік, әділет, еңбек, білім және мораль туралы ойлары оның шығармашылық мұрасының қазіргі кезеңде де қайта оқылуына негіз болып отыр.

Осы тұрғыдан алғанда, «Абай айнасының» тарихи-танымдық маңызы Абай мұрасын жай ғана дәріптеумен емес, тарихи тұлғаның адамдық және шығармашылық болмысын жаңа деректер мен көркемдік пайым арқылы танытуымен айқындалады. Д. Досжан Абайды тек «ұлы ақын» деген жалпылама сипатпен шектемей, оның ішкі қайшылығын, рухани ізденісін, интеллектуалдық ортасын, өз дәуірімен қарым-қатынасын көрсетуге ұмтылады.

Қорытынды

Қорыта келгенде, Дүкенбай Досжанның «Абай айнасы» ғұмырнамалық зерттеу-эссесі қазақ прозасындағы тарихи тұлғаны көркемдік және деректік тұрғыдан танудың бір үлгісі болып табылады. Оның ерекшелігі – Абай өмірін белгілі бір хронологиялық жүйеде баяндаудан гөрі, тарихи дерек, естелік, архивтік материал, әдеби салыстыру және психологиялық пайым арқылы ақынның күрделі тұлғасын ашуға ұмтылуында.

Шығармадағы Абай бейнесі М. Әуезовтің «Абай жолындағы» эпикалық образбен сабақтас болғанымен, көркемдік міндеті жағынан өзгеше. «Абай жолы» Абайды XIX ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік-тарихи кеңістігіне орналастырса, «Абай айнасы» оның ішкі рухани әлеміне, шығармашылық табиғатына және интеллектуалдық байланыстарына көбірек көңіл бөледі. Ал Р. Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» роман-хамсасы тарихи тұлғаны кейінгі дәуірдің танымдық мүмкіндіктері арқылы қайта қарастырудың мысалы ретінде танылады.

Осы үш шығармадағы Абай бейнесінің әртүрлі берілуі тарихи тұлғаның әдеби репрезентациясы уақыт өте келе өзгеретінін көрсетеді. Абайдың тарихи тұлғасы тұрақты болғанымен, оны түсіндіру тәсілдері, оған қойылатын сұрақтар және көркемдік интерпретациялар әр дәуірдің эстетикалық және ғылыми сұранысына қарай жаңарып отырады.

Демек, «Абай айнасының» тарихи-танымдық мәні Абай туралы бұрыннан белгілі деректерді қайталаумен ғана шектелмейді. Оның негізгі ерекшелігі – тарихи тұлғаның өмірбаяндық фактілерін көркемдік зерттеумен ұштастырып, Абайдың адамдық, ақындық және интеллектуалдық болмысын біртұтас жүйеде қарастыруында. Осы тұрғыдан шығарма қазіргі қазақ прозасындағы ғұмырнамалық зерттеу-эссе жанрының ерекшеліктерін айқындайтын елеулі туынды ретінде қарастырылады.