Электромагниттік толқын тағдыры

Радионың техникалық негізі XIX ғасырда қалыптасты. Бұл кезеңде физиктер электр мен магнетизм арасындағы байланысты зерттей бастады. Майкл Фарадейдің электромагниттік индукция жөніндегі тәжірибелері электрлік және магниттік құбылыстардың өзара байланысын түсінуге мүмкіндік берді. Кейін Джеймс Клерк Максвелл осы зерттеулерді теориялық тұрғыдан жүйелеп, электромагниттік толқындардың кеңістікте таралуы мүмкін екенін математикалық түрде негіздеді.

Максвеллдің теориялық тұжырымдарын 1880-жылдары неміс физигі Генрих Герц тәжірибе арқылы тексерді. 1886–1888 жылдары жүргізген тәжірибелерінде Герц электромагниттік толқындарды жасап, олардың кеңістікте таралатынын және шағылу, сыну сияқты қасиеттерін көрсетті. Осыдан кейін зерттеушілер үшін келесі мәселе пайда болды: электромагниттік толқынды тек зерттеу нысаны ретінде емес, ақпарат жеткізетін сигнал ретінде пайдалануға бола ма?

Бұл сұраққа жауап іздеген ғалымдардың қатарында Оливер Лодж, Эдуард Бранли, Никола Тесла, Джагадиш Чандра Бозе және басқа зерттеушілер болды. Олардың тәжірибелері радиосигналдарды қабылдайтын құрылғыларды жетілдіруге бағытталды. Яғни радио бір адамның зертханасында бір сәтте пайда болған құрылғы емес, әр кезеңдегі физикалық жаңалықтар мен инженерлік шешімдердің бір-біріне жалғасуы арқылы қалыптасқан технология болды.

Бұл тарихта Никола Тесланың да орны бар. Ол жоғары жиілікті электр тербелістерін, резонанс пен электрлік тербеліс жүйелерін зерттеді. Тесланың тәжірибелері кейінгі сымсыз байланыс технологияларының техникалық негіздерінің қалыптасуына әсер етті. Оның еңбектері радионы бірден дайын күйінде жасап берген жоқ, бірақ жоғары жиілікті электр сигналдарын өндіру мен басқарудың мүмкіндіктерін кеңейтті.

1890-жылдардың ортасына қарай сымсыз сигнал жеткізу жөніндегі тәжірибелер бірнеше елде қатар жүргізілді. Осы кезеңде Александр Попов пен Гульельмо Марконидің есімдері радио тарихында ерекше атала бастады.

1895 жылы Александр Попов Ресей физика-химия қоғамында электромагниттік толқындарды қабылдауға арналған құрылғысын көрсетті. Оның аппаратында антенна, когерер, электромагниттік реле, батарея және қоңырау механизмі сияқты бөлшектер болды. Электромагниттік сигнал қабылданғанда құрылғы электр тізбегін іске қосып, қоңырау арқылы белгі беретін.

Поповтың құрылғысы радиосигналды қабылдаудың техникалық мүмкіндігін көрсетті. Оның кейінгі тәжірибелерінде сигналды бірнеше жүз метр қашықтыққа жеткізу жүзеге асырылды. 1897 жылы Попов сымсыз сигналды ғимараттар арасынан жеткізу тәжірибесін көрсетті. Сол кезеңдегі негізгі мақсат адамның дауысын тарату емес, телеграфтық сигналды сымсыз жеткізу еді.

Маркони де дәл осы кезеңде сымсыз телеграфиямен айналысты. Италиялық өнертапқыш 1895 жылдан бастап радиотолқындарды қашықтыққа сигнал жеткізу үшін пайдалану тәжірибелерін жүргізді. 1896 жылы Ұлыбританияда өзінің сымсыз телеграф жүйесіне патент алды. Оның тәжірибелерінің ерекшелігі – ғылыми жаңалықты байланыс жүйесіне айналдырып, оны практикалық және коммерциялық тұрғыдан дамытуға ұмтылуы болды.

Марконидің жүйесі біртіндеп жетілдіріліп, байланыс қашықтығы артты. 1901 жылы ол Атлант мұхиты арқылы радиосигнал қабылдауға қол жеткізді. Бұл тәжірибе радиобайланыстың ұзақ қашықтықта да жұмыс істей алатынын көрсетті.

1909 жылы Гульельмо Маркони мен Карл Фердинанд Браун физика бойынша Нобель сыйлығын сымсыз телеграфияның дамуына қосқан үлестері үшін алды. Сондықтан радио тарихын тек «Попов радионы ойлап тапты» немесе «Маркони радионы ойлап тапты» деген екі қарапайым тұжырымның біріне сыйғызу қиын. Радиобайланыстың қалыптасуына әр кезеңде жұмыс істеген бірнеше зерттеушінің еңбегі әсер етті.

Радионың телеграфтан хабар тарату құралына айналуы

Алғашқы сымсыз байланыс жүйелері қазіргі радиоға ұқсамады. Олар негізінен Морзе әліпбиі арқылы қысқа және ұзын электрлік сигналдарды жеткізу үшін пайдаланылды. Мұндай байланыс әскери құрылымдарға, флотқа, теңіз қатынасына және телеграф қызметіне қажет болды.

Радионың бұқаралық ақпарат құралына айналуы үшін тағы бір техникалық мәселені шешу керек еді. Ол – адам дауысын, музыканы және басқа дыбыстарды электромагниттік толқын арқылы жеткізу.

XX ғасырдың басында бұл бағыттағы тәжірибелер көбейді. Үздіксіз радиотолқындарды пайдалану, модуляциялау және әлсіз сигналдарды күшейту технологиялары жетілдіріле бастады. 1906 жылы американдық өнертапқыш Ли де Форест жасаған триод радиосигналдарды күшейтуге мүмкіндік берді. Сол кезеңдегі басқа зерттеулер де дыбысты радиотолқын арқылы тарату технологиясының қалыптасуына ықпал етті.

1906 жылғы 24 желтоқсанда канадалық-америкалық өнертапқыш Реджинальд Фессенден Массачусетс штатындағы Брант-Роктан радиотарату жүргізіп, сөйлеу мен музыканы эфир арқылы жеткізді. Бұл оқиға радионы телеграфтық сигналдан дыбыстық хабар тарату құралына айналдыру жолындағы маңызды тәжірибелердің бірі болды.

Осыдан кейін радионы тек екі нүкте арасындағы байланыс құралы ретінде емес, бір таратқыштан көптеген қабылдаушыға ақпарат жеткізетін жүйе ретінде пайдалану мүмкіндігі кеңейді. Ағылшын тіліндегі broadcasting сөзі де осы коммуникациялық модельмен байланысты орнықты. Сөздің бастапқы мағынасы ауыл шаруашылығында тұқымды кең аумаққа шашып себуді білдірген. Кейін ол ақпаратты көпшілікке бір мезгілде тарату ұғымына көшті.

Радио осылайша біртіндеп жеке техникалық құрылғыдан бұқаралық коммуникация құралына айналды. Оның көмегімен жаңалық, музыка, лекция, әдеби шығарма, театр қойылымы және басқа мазмұн түрлері тыңдаушыға жеткізіле бастады.

Радио Қазақстанға қалай келді?

Қазақстандағы радио тарихын Ресей империясы мен кейінгі кеңестік байланыс инфрақұрылымының дамуынан бөлек қарастыру қиын. XX ғасырдың басында Қазақстан аумағында радиотелеграфтық байланыс әскери және әкімшілік қажеттіліктерге байланысты қолданыла бастады. Ал тұрақты радиохабар тарату жүйесінің қалыптасуы кеңестік кезеңнің алғашқы жылдарына сәйкес келеді.

Қазақ радиосының тарихындағы негізгі даталардың бірі – 1921 жыл. 1921 жылғы 29 қыркүйекте Қазақ АКСР Халық Комиссарлары Кеңесі республикалық радиохабар жүйесін ұйымдастыру туралы шешім қабылдады. Сол жылы Орынбордан радиохабар тарату басталды. Ол кезде Орынбор Қазақ АКСР-інің астанасы болатын.

Алғашқы хабарлар бүгінгі радиобағдарламаларға ұқсамады. Негізгі міндет ақпаратты жедел жеткізу болды. Радио арқылы жаңалықтар мен ресми хабарлар таратылды. Радиоқабылдағыштар кең таралмағандықтан, алғашқы жылдардағы аудитория да қазіргі өлшеммен салыстырғанда шағын болды.

1926 жылы Қазақстан астанасының Қызылордаға ауысуына байланысты радио қызметі де жаңа орталыққа көшті. Қызылорда кезеңінде радиохабардың мазмұны біртіндеп кеңейе бастады.

Қазақ тілінің радиоға енуі осы кезеңдегі маңызды өзгерістердің бірі болды. 1927 жылғы 23 наурызда қазақ тіліндегі алғашқы сөз радио эфирінен берілді. Бұл кезде радионың техникалық қызметінен бөлек, оның тілдік және мәдени мүмкіндіктері де айқындала түсті.

Радио арқылы қазақтың ән-күйі, әдеби шығармалары, қоғамдық мәселелер жөніндегі әңгімелер мен түрлі ақпараттар тарай бастады. Қызылордадағы радио жұмысына сол кезеңдегі қазақ мәдениеті мен өнерінің бірқатар өкілдері қатысты. Әнші Әміре Қашаубаев, ақын әрі әнші Иса Байзақов, театр қайраткері Жұмат Шанин сияқты тұлғалардың радио кеңістігіне араласуы эфирдің мәдени мазмұнын кеңейтті.

1931 жылы радио редакциясы Алматыға көшірілді. Алматыда радиохабар тарату техникалық және ұйымдастырушылық тұрғыдан дами түсті. Радио редакциялары көбейіп, хабарлардың жанрлық құрылымы қалыптасты. Ақпараттық бағдарламалармен қатар әдеби-драмалық, музыкалық, балаларға арналған және ағартушылық хабарлар пайда болды.

Осы кезеңде радио қазақ тіліндегі ауызша сөзді бұрынғыдан әлдеқайда кең аудиторияға жеткізетін жаңа арнаға айналды. Бұған дейін ауызша тараған ән, жыр, әңгіме немесе шешендік сөз белгілі бір ортада немесе тікелей тыңдаушы алдында орындалса, радио оны техникалық құрал арқылы бір уақытта көптеген адамға жеткізуге мүмкіндік берді.

Бұл өзгеріс қазақтың дәстүрлі ауызша мәдениетінің өмір сүру формасына да әсер етті. Радио жыршыны, әншіні немесе шешенді тыңдаушының алдына физикалық тұрғыдан әкелген жоқ. Оның дауысын ғана кеңістікке таратты. Осы ерекшелік радионың мәдени коммуникациядағы орнын анықтады.

Радио және қазақ қоғамы

Қазақстанда радионың қалыптасуын тек техникалық тарих ретінде қарастыру жеткіліксіз. Радио ақпаратты жеткізумен бірге жаңа тыңдау мәдениетін қалыптастырды. Тыңдаушы енді жаңалықты немесе музыканы міндетті түрде газеттен оқып, концертке барып немесе біреуден естіп қана қабылдамайтын болды. Үйде отырған адам белгілі бір уақытта радиоқабылдағышты қосып, эфирдегі бағдарламаны тыңдай алды.

Бұл жағдай қазақ тілінің қоғамдық қолданысына да қатысты болды. Қазақ тіліндегі хабарлар көбейген сайын әдеби тілдің ауызша нұсқасы радио арқылы кең аудиторияға тарады. Диктордың сөйлеуі, әдеби шығармалардың оқылуы, ән мен күйдің орындалуы – барлығы жаңа медиалық ортаға бейімделді.

Радио әдебиет үшін де жаңа мүмкіндік ашты. Жазушының мәтіні қағаз бетінде ғана қалмай, диктордың немесе автордың дауысымен тыңдаушыға жетті. Әдеби шығармаларды радиодан оқу, радиоқойылымдар жасау, ақын-жазушылармен сұхбат жүргізу сияқты формалар қалыптасты. Осы арқылы әдебиет пен бұқаралық коммуникация арасында жаңа байланыс пайда болды.

Бірақ радионың қызметін тек мәдени-ағартушылық сипатпен шектеуге болмайды. Кеңестік кезеңде ол мемлекеттік ақпараттық жүйенің бір бөлігі болды. Сондықтан эфирдегі тақырыптар мен хабарлардың мазмұны сол кезеңдегі саяси және идеологиялық талаптармен де байланысты еді. Радио бір жағынан білім, өнер және әдебиетті тарату құралы болса, екінші жағынан ресми ақпаратты халыққа жеткізудің маңызды арнасы қызметін атқарды.

Қазақстандағы радио тарихының ерекшелігі де осында. Ол бір уақытта техникалық жаңалық, ақпарат тарату құралы, тілдік орта және мемлекеттік коммуникация жүйесінің элементі ретінде қалыптасты.

1921 жылы Орынбордан басталған радиохабар бірнеше онжылдық ішінде күрделі медиалық жүйеге айналды. Қызылорда кезеңінде қазақ тіліндегі хабарлар қалыптасып, Алматыда редакциялық құрылымдар кеңейді. Кейін радио әдебиет, музыка, театр және қоғамдық ақпаратты таратудың тұрақты арналарының біріне айналды.