Қазақтың алғашқы дәрігерлерін даярлаған білім ошақтарының ішінде Қазан университетінің орны ерекше. 1804 жылы І Александрдың Жарлығымен негізі қаланған Императорлық Қазан университеті Ресей империясындағы ең көне әрі беделді жоғары оқу орындарының бірі болды. Университет құрылған алғашқы жылдардан бастап медицина, жаратылыстану, шығыстану және гуманитарлық ғылымдардың ірі орталығына айналды. Әсіресе медицина факультеті Ресейдің шығыс өңірлері мен түркі-мұсылман халықтары үшін жоғары білікті дәрігерлер даярлайтын маңызды ғылыми мектеп ретінде танылды. Университет жанынан анатомиялық театрлар, клиникалық ауруханалар, зертханалар ашылып, студенттердің теориялық білімді тәжірибемен ұштастыруына кең мүмкіндік жасалды.

1863 жылғы университет Жарғысының қабылдануы Ресей империясының жоғары білім жүйесіне бірқатар өзгерістер енгізді. Осы реформадан кейін гимназияны аяқтаған мұсылман жастарына университеттерге түсуге заң жүзінде мүмкіндік берілді. Бұл қазақ жастарының жоғары білімге, соның ішінде медицина саласына келуіне жол ашқан тарихи бетбұрыс болды. Бұған дейін қазақ даласында жоғары медициналық білім алған ұлттық кадрлар болмағандықтан, халыққа медициналық көмекті негізінен әскери дәрігерлер мен фельдшерлер көрсететін.

Осындай тарихи жағдайда Қазан университеті қазақтың алғашқы кәсіби дәрігерлерінің қара шаңырағына айналды. Бұл оқу орны қазақ жастарына тек кәсіби білім ғана емес, ғылыми ізденіс пен қоғамдық жауапкершілік рухын да сіңірді. Университет қабырғасында оқыған қазақ студенттері медицина ғылымының соңғы жетістіктерін меңгеріп, еуропалық медициналық мектептің тәжірибесін игерді.

Қазан университетінің медицина факультетін 1887 жылы тәмамдаған алғашқы қазақтардың бірі – Мұхамеджан Қарабай болды. Ол жоғары медициналық білім алған тұңғыш қазақ дәрігерлерінің қатарында болып, кейін туған халқына адал қызмет етті. Оның ізін ала Әбубәкір Алдияров секілді қазақ жастары Қазан университетінде білім алып, Крыжановский атындағы стипендияға ие болып, оқуын үздік аяқтады.

1868–1913 жылдар аралығында Қазан университетінің медицина факультетін қазақтың отызға жуық жасы тәмамдады. Бұл сол кездегі қазақ қоғамы үшін аса маңызды көрсеткіш еді. Өйткені қазақтан шыққан жоғары білімді дәрігерлердің алғашқы легі дәл осы университет қабырғасында қалыптасты. Олар оқуын аяқтаған соң туған өлкелеріне оралып, халық денсаулығын қорғау ісіне белсене араласты. Дәрігерлер оба, сүзек, шешек, тырысқақ сияқты жұқпалы ауруларға қарсы күрес жүргізіп, ауылдық жерлерде емдеу жұмыстарын ұйымдастырды, санитарлық-гигиеналық мәдениетті қалыптастыруға күш салды.

Қазан университетінің түлектері медицинамен ғана шектеліп қалған жоқ. Олар халық арасында ағартушылық жұмыстар жүргізіп, білім мен ғылымды насихаттады, қазақ қоғамындағы әлеуметтік мәселелердің шешілуіне атсалысты. Кейін бұл дәрігерлердің бірқатары Алаш қозғалысының ұлттық идеяларын қолдап, тәуелсіздік, білім беру, халықтың денсаулығын жақсарту сияқты мәселелерді қоғамдық қызметінің негізгі бағытына айналдырды. Дәрігер мамандығы олар үшін тек кәсіп емес, ұлтқа қызмет етудің, халықтың өмір сапасын арттырудың және ұлттық жаңғыруға үлес қосудың маңызды құралы болды.

Осы кезеңде Қазан университеті қазақтың алғашқы кәсіби дәрігерлерін даярлаған басты білім ордасына, яғни қазақ медицинасының қара шаңырағына айналды. 1887 жылы медицина факультетін тәмамдаған Мұхамеджан Қарабайдан кейін Қазан университетіне қазақ жастарының легі үздіксіз келе бастады. Солардың қатарында Ә.Алдияров, М. Шомбалов, Ғ. Арғынғазиев, И. Қашқынбаев, М. Жылтыров және басқа да қазақ студенттері болды. Олардың бірқатары оқу үлгерімінің жоғарылығы үшін Крыжановский атындағы стипендияға ие болып, университетті алтын медальмен аяқтады. Бұл қазақ жастарының білімге деген құштарлығы мен жоғары академиялық әлеуетін айқын көрсетеді.

1868–1913 жылдар аралығында Қазан қаласында қазақтың отызға жуық жасы тәмамдады. Олар қазақ арасынан шыққан алғашқы жоғары білімді дәрігерлер буынын қалыптастырды. Университет қабырғасында еуропалық медицина ғылымының жетістіктерін меңгерген бұл мамандар оқуын аяқтаған соң туған өлкелеріне оралып, халық денсаулығын сақтау ісіне белсене араласты. Олар дәрігерлік қызметпен қатар санитарлық-ағартушылық жұмыстар жүргізіп, жұқпалы аурулардың алдын алу, ана мен бала денсаулығын қорғау, ауылдық жерлерде медициналық көмекті ұйымдастыру бағытында ауқымды еңбек етті.

Қазан университетінің медицина факультетінде білім алған қазақ дәрігерлері кейін ұлттық интеллигенцияның құрамына қосылып, қоғамдық-саяси өмірге де белсенді араласты. Сондықтан Қазан университеті қазақтың алғашқы дәрігерлерін даярлаған оқу орны ғана емес, ұлтқа адал қызмет еткен зиялы қауымның қалыптасуына негіз болған тарихи білім ордасы ретінде бағаланады.