Торғайдағы тарихи орындар

Көпшілікке онша таныс емес, бірақ туристік әлеуеті жоғары аймақтардың бірі – Торғай өңірі. Құмкешу құмы жазық даланың ортасындағы ерекше табиғи нысан ретінде көзге түседі. Құм жоталары мен дала өсімдіктері табиғат туризміне қызығатын жандар үшін тартымды.

Торғай даласы табиғатымен ғана емес, тарихи мұраларымен де ерекшеленеді. Бұл өңірде ұлт-азаттық қозғалысының көрнекті тұлғасы Кейкі батырдың кесенесі, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің басшысы Амангелді Имановқа қатысты тарихи орындар, сондай-ақ Әбдіғапар хан көтеріліс штабы орналасқан аумақтар сақталған. Торғай ауылында Амангелді Имановтың мемориалдық музейі жұмыс істейді.

Өңірдегі маңызды ескерткіштердің бірі – Екідің кесенесі. XIV ғасырдан жеткен бұл сәулет ескерткіші Алтын Орда дәуірінің мұраларының бірі саналады. Сонымен қатар Торғай даласында ежелгі қорымдар, көне керуен жолдарының іздері мен көшпелі өркениетке қатысты көптеген археологиялық нысандар кездеседі.

Торғай өңірінің тағы бір ерекшелігі – геоглифтер. Әлем ғалымдарының назарын аударған Торғай геоглифтері мыңдаған жыл бұрын салынған алып геометриялық белгілерден тұрады. Олардың ішіндегі Үштоғай шаршысы мен Торғай свастикасы ғылыми ортада үлкен қызығушылық тудырып келеді.

Табиғи ерекшелік пен тарихи мұраның қатар орналасуы Торғай өңірін этнотуризм, тарихи туризм және ғылыми туризмді дамытуға қолайлы аймақтардың қатарына қосады. Құмкешу құмы, Кейкі батыр кесенесі, Екідің кесенесі мен Торғай геоглифтері біртұтас туристік бағыт ретінде дамытылса, өңірдің танымалдығы артып, ішкі туризмнің жаңа орталықтарының біріне айналар еді.

Баянауыл, Мәшһүр Жүсіп және Қоңыр әулие үңгірі

Павлодар облысындағы Баянауыл өңірі табиғи көркімен ғана емес, рухани және тарихи маңызымен де ерекшеленеді. Қазақтың көрнекті ойшылы, фольклор жинаушысы, шежіреші Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының кесенесі жыл сайын зиярат етушілер мен зерттеушілерді қабылдайды. Ал Қоңыр әулие үңгірі туралы халық арасында сақталған аңыздар мен тарихи деректер бұл жерге деген қызығушылықты арттырып келеді. Үңгір ішіндегі табиғи көл ежелден қасиетті орын ретінде танылып, халық арасында ерекше құрметке ие.

Баянауыл өңірі тек киелі орындарымен ғана шектелмейді. Мұнда Қазақстандағы алғашқы ұлттық парктердің бірі – Баянауыл ұлттық табиғи паркі орналасқан. Жасыбай, Сабындыкөл, Торайғыр көлдері, Найзатас, Кемпіртас, Ақбет тауы сияқты табиғи нысандар өңірдің ерекше келбетін қалыптастырады. Жартастар мен гранитті таулардың қайталанбас пішіні табиғат әуесқойлары мен фотографтардың қызығушылығын тудырады.

Баянауыл сонымен қатар қазақтың көрнекті тұлғаларының өмірімен тығыз байланысты. Бұл өңірде академик Қаныш Сәтбаев дүниеге келген, ақын Сұлтанмахмұт Торайғыровтың әдеби мұрасымен байланысты орындар сақталған. Торайғыр көлі мен ақынның музейі мәдени-танымдық туризмді дамытуға қосымша мүмкіндік береді.

Ұлытау ұясы

Ұлытау өңірі қазақ тарихындағы көптеген оқиғалармен байланысты. Бұл аймақ ғасырлар бойы Дешті Қыпшақ даласындағы саяси және мәдени үдерістердің маңызды орталықтарының бірі болды. Мұнда Жошы хан кесенесі, Алаша хан мазары, Домбауыл кесенесі, Хан ордасы орналасқан аумақтар, тарихи таңбалы тастар мен көне қорымдар сақталған. Сондықтан Ұлытау тек жекелеген сәулет ескерткіштерінің жиынтығы емес, бірнеше тарихи дәуірдің ізін бойына жинақтаған өңір ретінде бағаланады.

Ұлытаудың маңызы Алтын Орда тарихымен ғана шектелмейді. Аңыз бойынша, қазақ хандарының бірқатары осы өңірде ақ киізге көтерілген. Теректі әулие петроглифтері, Едіге тауы, Басқамыр қалашығы, Аяққамыр және Болған ана кесенесі сияқты нысандар да өңірдің тарихи-мәдени келбетін толықтыра түседі. Археологтардың зерттеулері Ұлытау жерінде қола дәуірінен бастап ортағасырларға дейінгі кезеңдерге жататын көптеген ескерткіштердің бар екенін көрсетеді.

Табиғи ландшафт та Ұлытаудың ерекшелігін арттырады. Таулы алқаптар, бұлақтар мен кең жазықтар көшпелі өркениеттің қалыптасуына қолайлы орта болған. Сондықтан мұнда тарихи-танымдық туризммен қатар этнографиялық және экологиялық туризмді де дамытуға мүмкіндік мол.

Соңғы жылдары өңірде туристік инфрақұрылым біртіндеп дамып келеді. Жошы хан тарихи-мәдени кешенінің ашылуы, жолдардың жөнделуі мен жаңа бағыттардың қалыптасуы Ұлытауға келушілер санын арттырды. Соған қарамастан, өңірдің мүмкіндігі әлі толық пайдаланылып отыр деу қиын. Археологиялық маршруттарды кеңейту, интерактивті музейлер мен этноауылдар құру, тарихи реконструкциялар ұйымдастыру Ұлытауды Қазақстандағы ғана емес, Орталық Азиядағы маңызды тарихи-туристік орталықтардың біріне айналдыруға мүмкіндік береді.

Сарайшық сыры

Атырау облысындағы Сарайшық қалашығы Алтын Орда мен Ноғай Ордасы дәуірінде Еуразия кеңістігіндегі маңызды саяси, сауда және мәдени орталықтардың бірі болды. Жайық өзенінің бойында орналасқан қала Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағындағы ірі бекеттердің санатына кірді. Тарихи деректерде Сарайшықтың тек сауда қаласы ғана емес, билеушілер ордасы ретінде де белгілі болғаны айтылады. Зерттеушілердің пікірінше, мұнда Алтын Орда мен Ноғай Ордасының бірнеше ханы жерленген.

Сарайшықтың тарихы XIII ғасырдан басталып, XVI ғасырдың соңына дейін жалғасты. Қалада мешіттер, керуен-сарайлар, моншалар мен қолөнершілер шеберханалары болған. Археологиялық қазбалар кезінде қыш ыдыстар, тиындар, зергерлік бұйымдар мен тұрмыстық заттар табылып, ортағасырлық қалалық мәдениеттің жоғары деңгейде дамығанын көрсетті.

Қазіргі таңда «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы жұмыс істейді. «Хандар пантеоны» мемориалдық кешені мен музей экспозициялары келушілерге қаланың өткенімен танысуға мүмкіндік береді. Дегенмен археологиялық ескерткіштерді заманауи технологиялар арқылы таныстыру, виртуалды турлар жасау, тарихи реконструкциялар ұйымдастыру және арнайы туристік бағыттар әзірлеу Сарайшықтың танымалдылығын арттыра түсер еді.

Қарқаралы мен Кент таулары

Қарағанды облысындағы Қарқаралы мен Кент таулары табиғатымен қатар археологиялық және тарихи ескерткіштерімен де белгілі. Сарыарқаның қақ ортасында орналасқан бұл өңір ежелгі қоныстар мен аңыздарға бай. Кент тауларындағы қола дәуіріне жататын қоныстар, Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ескерткіштері, жартас суреттері мен археологиялық кешендер аймақтың мыңдаған жылдық тарихынан сыр шертеді. Археологтар Кент алқабын Орталық Қазақстандағы ежелгі өркениеттің маңызды орталықтарының бірі деп санайды.

Қарқаралы өңірінің табиғи нысандары да туристердің қызығушылығын тудырады. Халық арасында түрлі аңыздарға арқау болған Шайтанкөл, Кент тауларындағы үңгірлер мен гранитті жартастар, сондай-ақ Бассейн, Пашен көлі сияқты табиғи орындар аймақтың көркін айшықтай түседі. Қарқаралы ұлттық табиғи паркінің қарағайлы ормандары, мөлдір көлдері мен сирек кездесетін өсімдіктері экологиялық туризмге қолайлы жағдай қалыптастырады.

Бұл өңір қазақ тарихы мен мәдениетінде де ерекше орын алады. Қарқаралы қаласы Алаш қозғалысы қайраткерлерінің қызметімен, Қарқаралы петициясымен және ұлт зиялыларының қоғамдық-саяси өмірімен тығыз байланысты. Сонымен қатар Кент таулары мен оған жақын орналасқан тарихи орындар көшпелі өркениеттің материалдық және рухани мұрасын сақтап отыр.

Маңғыстаудағы  жерасты мешіттері 

Маңғыстау өңірі тарихи ескерткіштер мен табиғи ландшафттардың үйлесуімен ерекшеленеді. Халық арасында «362 әулиелі өлке» атанған бұл аймақ ғасырлар бойы рухани орталықтардың бірі саналып келеді. Бекет ата, Шопан ата, Шақпақ ата, Қараман ата сияқты жерасты мешіттері мен қорымдар тек сәулет өнерінің ескерткіштері ғана емес, қазақтың діни-рухани тарихының маңызды нысандары болып табылады. Бұл орындар жыл сайын Қазақстаннан ғана емес, шетелдерден де зиярат етушілерді қабылдайды.

Маңғыстаудың табиғаты да ерекше. Бозжыра шатқалының ақ жартастары, Үстірт қыратының тік кемерлері, Қарақия ойпаты, Торыштағы шар тәрізді тастар алқабы, Каспий теңізінің жағалауы мен Қызылқала қалашығы өңірдің туристік әлеуетін арттырып отыр. Кейбір табиғи нысандар өзгеше бедеріне байланысты «марстық пейзаждар» деп те аталады. Сондықтан бұл аймақ фотографтар мен табиғат әуесқойларының қызығушылығын тудырып келеді.

Маңғыстау – Ұлы Жібек жолының батыс тармағымен байланысты көне керуен жолдары өткен өлке. Ортағасырлық қалашықтар, қорымдар мен тарихи ескерткіштер өңірдің мәдени қабатының терең екенін көрсетеді. Сонымен қатар Каспий теңізі жағалауындағы Ақтау қаласы теңіз туризмін дамытуға мүмкіндік береді.

Қазіргі таңда Маңғыстауға келушілер саны артып келеді. Алайда көптеген нысандар шалғай орналасқандықтан, жол инфрақұрылымын жетілдіру, ақпараттық қызметтерді дамыту және экологиялық тепе-теңдікті сақтай отырып туристік бағыттарды жүйелеу маңызды. Табиғи ерекшеліктері мен рухани мұралары қатар тоғысқан Маңғыстау Қазақстандағы экотуризм, зиярат туризмі және танымдық туризмді дамытуға ең қолайлы аймақтардың бірі болып саналады.

Киелі орындарға саяхат жасау тек демалыспен шектелмейді. Ол елдің тарихымен, мәдениетімен және табиғи ерекшеліктерімен танысуға мүмкіндік береді. Әлемнің көптеген елдері тарихи мұраларды туризм арқылы насихаттап, оны экономиканың маңызды саласына айналдырып отыр.

Қазақстандағы киелі орындардың да мүмкіндігі аз емес. Ол үшін жол, қызмет көрсету, ақпараттық орталықтар сияқты инфрақұрылымды жетілдірумен қатар, тарихи нысандарды ғылыми негізде таныту маңызды. Сонда ғана ғасырлар бойы сақталған мұралар кең аудиторияға жетіп, жаңа туристік бағыттардың қалыптасуына негіз бола алады.