1992 жылғы 15 қаңтар – Қазақстан тарихындағы маңызды даталардың бірі. Дәл осы күні ел Президентінің Жарлығымен Гурьев қаласы мен облысы ресми түрде Атырау облысы және Атырау қаласы деп қайта аталды. Бұл шешім тәуелсіз Қазақстанның тарихи сананы жаңғыртуға бағытталған нақты қадамдарының бірі болды.
Гурьев атауы XVII ғасырда қалыптасқан. Қала 1640 жылы орыс көпесі Михаил Гурьев салдырған Жайық өзені бойындағы бекіністің атауымен аталып, ұзақ уақыт бойы ресми құжаттарда да, әкімшілік басқару жүйесінде де солай қолданылып келді. Бекініс сауда мен әскери-стратегиялық мақсатта салынғандықтан, қала атауы отарлық кезеңдегі саяси және экономикалық мүдделермен тығыз байланысты болды. Алайда бұл атау өңірдің байырғы тарихын, жергілікті халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан дүниетанымын және географиялық ерекшелігін толық аша алмады. Сондықтан «Гурьев» атауы жергілікті тұрғындар үшін сырттан таңылған, тарихи сабақтастықтан ажыраған атау ретінде қабылданды. Ол өңірдің табиғи болмысын да, этникалық әрі мәдени ерекшелігін де айқын көрсете алмады.
Ал «Атырау» атауы терең тарихи әрі географиялық мағынаға ие ұғым болып саналады. Қазақ тілінде «атырау» сөзі өзеннің теңізге немесе ірі су айдынына құяр тұсын, тармақталып жайылатын, сулы да нулы өңірді білдіреді. Бұл атау Жайық өзенінің Каспий теңізіне құятын сағасында орналасқан аймақтың табиғи келбетін дәл сипаттайды. Өзен мен теңіз тоғысқан бұл өңір ежелден балыққа бай, тіршілікке қолайлы мекен ретінде белгілі болған. Тарихи деректер мен ауызша дәстүрлерге сүйенсек, «Атырау» атауы қазақ арасында ертеден қолданылып, жергілікті халықтың күнделікті тілінде орныққан. Ол әкімшілік атау ретінде ұзақ уақыт ресми қолданыста болмағанымен, халық жадында, тұрмыстық және этнографиялық ұғымдарда сақталып келді. Сондықтан бұл атау өңірдің табиғи ерекшелігін ғана емес, оның тарихи сабақтастығын, қазақ халқының жермен, сумен біте қайнасқан өмір салтын да айқын бейнелейді.
1992 жылы қалаға тарихи атаудың қайта берілуі тек әкімшілік немесе географиялық өзгеріс қана емес, ұлттық тарихи әділетті қалпына келтірудің айқын символы болды. Кеңестік кезеңде өзгертілген жер-су атауларын қайта жаңғырту арқылы Қазақстан өз тарихына саналы түрде бет бұрып, ұлттық жадты қалпына келтіру ісін бастады. Бұл үрдіс халықтың өткенін тануға, тарихи сабақтастықты сезінуге және төл болмысын айқындауға мүмкіндік берді. Атырау атауының ресми түрде бекітілуі өңір тұрғындарының тарихи санасын күшейтіп, жергілікті рухани сабақтастықтың үзілмей жалғасуына серпін берді.
Бүгінде Атырау – Қазақстанның мұнай-газ өнеркәсібінің стратегиялық маңызы бар ірі орталығы әрі ел экономикасының тірек аймақтарының бірі. Қаланың атауы оның географиялық ерекшелігін ғана сипаттап қоймай, тәуелсіз Қазақстанның тарихи жадына, ұлттық құндылықтары мен рухани мұрасына деген құрметін де айқын аңғартады.
