Құрманғазы Сағырбайұлы (1823–1896) – қазақтың дәстүрлі күй өнерін жаңа биікке көтерген ұлы күйші, композитор, домбырашы. Ол Бөкей ордасы аумағында дүниеге келіп, ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамының күрделі әлеуметтік жағдайын өз көзімен көрген тұлға болды. Сол дәуірдегі халықтың тұрмыс-тіршілігі, теңсіздік пен әділетсіздік, еркіндікке деген ұмтылыс Құрманғазы шығармашылығының негізгі өзегіне айналды. Жастайынан домбыраға әуес болған ол халық арасындағы белгілі күйшілерден тәлім алып, күйшілік дәстүрді терең меңгереді. Домбыра оның өмірінің ажырамас бөлігіне айналып, ол арқылы өз ойын, сезімін, көзқарасын жеткізді. Құрманғазының өнерге келуі кездейсоқ құбылыс емес, халықтық дәстүрдің жалғасы еді. 

Құрманғазының өмір жолы күрделі болды. Патша үкіметінің отарлық саясаты, жергілікті биліктің қысымы, әлеуметтік теңсіздік оның тағдырына тікелей әсер етті. Ол бірнеше рет қудалауға ұшырап, түрмеге қамалды, елден жырақта жүріп өмір сүрді. Осындай ауыр кезеңдер оның шығармашылығында терең із қалдырды. Күй арқылы ол тек жеке басының емес, тұтас халықтың мұңын, арманын жеткізді.

Құрманғазы күйлерінің басты ерекшелігі олардың өмірмен тығыз байланысында. Әр күй белгілі бір оқиғаға, көңіл күйге немесе тарихи жағдайға байланысты туған. Оның шығармаларында еркіндікке ұмтылыс, күрес рухы, қайсарлық, сонымен қатар қуаныш пен мұң қатар өріледі. Бұл – қазақ халқының сол кезеңдегі шынайы болмысын көрсететін көркем тіл. Музыкалық тұрғыдан Құрманғазы күйлері орындаушылық шеберліктің жоғары деңгейін талап етеді. Оның шығармаларында шапшаң қағыс, күрделі ырғақ, динамикалық өзгерістер кеңінен қолданылады. Осы арқылы күйдің мазмұны терең ашылып, тыңдаушыға әсері күшейеді. Құрманғазы домбыра мүмкіндігін толық пайдаланып, күйді тек әуен емес, тұтас бір көркем бейнеге айналдырды. Оның шығармашылығы қазақ күй өнерінде жаңа бағыттың қалыптасуына ықпал етті. Құрманғазы дәстүрлі күйді тек тұрмыстық немесе салттық деңгейде қалдырмай, оны қоғамдық ойды жеткізетін өнер дәрежесіне көтерді. Сондықтан оның күйлері «төңкерісшіл» сипатта деп бағаланады.

Құрманғазының атақты күйлері

«Сарыарқа»

Құрманғазының ең танымал әрі шоқтығы биік күйлерінің бірі – «Сарыарқа». Бұл шығарма қазақ күй өнерінің классикалық үлгілерінің қатарына жатады. Күй атауы қазақ даласының кеңдігін, еркіндігін білдіретін тарихи-географиялық ұғыммен тікелей байланысты. «Сарыарқа» – тек музыкалық туынды емес, ол ұлттың кеңістікке деген сезімі мен еркін рухының көркем бейнесі.

Күйдің шығу тарихы Құрманғазының өмір жолындағы ауыр кезеңдермен сабақтас. Кей деректерде бұл күй оның қуғын-сүргіннен кейін елге оралып, туған жердің кең даласын қайта көрген сәтінде дүниеге келгені айтылады. Ұзақ уақыт елден жырақта жүріп, туған жерге деген сағыныш пен аңсар осы күй арқылы сыртқа шыққан.

Музыкалық тұрғыдан «Сарыарқа» кең тынысты, қарқынды әрі динамикасы жоғары шығарма. Күйдің басталуынан-ақ қозғалыс, серпін сезіледі. Әуен бірде шарықтап, бірде бәсеңдеп, тыңдаушыны кең дала төсіне жетелейді. Домбыраның шапшаң қағыстары мен ырғақтық өзгерістер арқылы Құрманғазы еркіндікті, кеңістікті және халықтың қайсар рухын бейнелейді. «Сарыарқа» күйінде тек табиғат көрінісі ғана емес, халықтың тарихи тағдыры да көрініс табады. Бұл шығарма – еркіндікке ұмтылған халықтың үні, кең даланың тынысы, азат рухтың музыкалық бейнесі. Сондықтан «Сарыарқа» Құрманғазы шығармашылығының ғана емес, жалпы қазақ күй өнерінің ең биік туындыларының бірі ретінде бағаланады.

«Адай»

«Адай» – Құрманғазы Сағырбайұлының ең кең тараған, орындаушылық жағынан күрделі әрі қарқынды күйлерінің бірі. Күй атауы Маңғыстау өңіріндегі адай руымен байланысты. Зерттеушілер бұл шығарманы Құрманғазының Батыс Қазақстаннан Маңғыстау жаққа барған сапарларымен, сол өңірдің адамдарына тән еркін мінез, қайсар рухпен ұштастырады.

Күйдің мазмұнында еркіндікке деген ұмтылыс, жігер мен қайсарлық айқын сезіледі. «Адайдың» құрылымы ширақ, бастан-аяқ қозғалысқа толы. Шапшаң қағыстар, күрт ауысатын ырғақ, қысқа қайырымдар мен өршеленген өрлеулер шығармаға ерекше серпін береді. Бұл – тек әуендік әсемдік емес, күрескер рухтың дыбыстық бейнесі.

Музыкалық тұрғыдан «Адай» домбырашыдан жоғары техника мен төзімділікті талап етеді. Күйде саусақтың жылдамдығы, қағыстың дәлдігі, динамикалық ауысуларды сезіну аса маңызды. Сондықтан ол орындаушылық мектептің шыңдалуын көрсететін туынды ретінде бағаланады.

«Балбырауын»

Құрманғазының ең көңілді, серпінді әрі халық арасында кең тараған күйлерінің бірі. Бұл шығарма мазмұны жағынан мерекелік көңіл күйді, ел ішіндегі думанды сәттерді бейнелейді. Күйдің атауының өзі «балбырап, шаттану» деген мағынаны білдіреді, яғни ол халықтың қуанышқа толы сәттерін музыкалық тілмен жеткізеді.

Зерттеушілердің пікірінше, «Балбырауын» көбіне той-думан, жиындарда орындалған. Бұл күй халықтың бас қосқан, қуаныш бөліскен сәттерінде шырқалып, ортаға ерекше серпін берген. Оның әуені жеңіл, ырғақты әрі ширақ, тыңдаушыға бірден көтеріңкі көңіл күй сыйлайды.

Музыкалық тұрғыдан күйдің құрылымы айқын, қайырымдары есте қаларлықтай қарапайым әрі әсерлі. Домбырадағы жылдам қағыс пен ырғақтың бірқалыпты қозғалысы шығарманың көңілді сипатын күшейтеді. Бұл күйде күрделі драмалық шиеленіс жоқ, керісінше өмірдің жарқын, шаттыққа толы сәттері алдыңғы орынға шығады.

«Кісен ашқан»

«Кісен ашқан» – Құрманғазының өміріндегі ауыр кезеңдермен тікелей байланысты туған күйлерінің бірі. Күй атауының өзі оның мазмұнын айқындайды. Кісен – тұтқындықтың, ал оны ашу – еркіндікке шығудың белгісі. Құрманғазы патша үкіметінің қысымына ұшырап, бірнеше рет қамауға алынғаны белгілі. Сол қиын кезеңдердің әсері осы күйде көрініс тапқан. 

Музыкалық тұрғыдан «Кісен ашқан» драмалық сипатқа ие. Күйдің басында баяу, салмақты әуен естілсе, одан әрі қарай ырғақ күшейіп, қозғалыс артады. Сондықтан шығармада бастапқыда ауырлық, қысым, тұйықтық сезілсе, кейін біртіндеп серпіліс, кең тыныс байқалады. Домбырадағы қағыстар бірте-бірте жиілеп, күйдің жалпы сипаты еркіндікке ұмтылған көңіл күйді жеткізеді. Бұл – Құрманғазының жеке тағдыры арқылы халықтың да азаттыққа деген аңсарын бейнелейтін көркем туынды.

«Түрмеден қашқан»

Құрманғазының қуғын-сүргінге толы өмір кезеңін бейнелейтін күйлерінің тағы бірі – «Түрмеден қашқан». Бұл шығарма оның патша үкіметі тарапынан қудаланып, түрмеден қашуға мәжбүр болған оқиғаларымен байланыстырылады. 

Күйдің мазмұнында қобалжу, қауіп пен үміт қатар өріледі. Шығарманың басында шиеленісті көңіл күй байқалып, тыңдаушыға белгісіздік пен қысым сезімі беріледі. Кейін әуеннің өрбуімен бірге қозғалыс күшейіп, оқиға динамикасы айқындала түседі. Бұл – қашу сәтіндегі асығыс әрекет, жанұшыра ұмтылыс пен құтылуға деген үміттің музыкалық көрінісі.

Музыкалық тұрғыдан «Түрмеден қашқан» жылдам, үзік-үзік қағыстарымен ерекшеленеді. Домбырадағы шапшаң қозғалыс, ырғақтың өзгеруі күйдің мазмұнын нақты жеткізеді. Әсіресе қарқынның бірде күшейіп, бірде бәсеңдеуі арқылы қауіп пен тыныс алу сәттері алма-кезек беріледі.

«Ақсақ киік»

Құрманғазының мазмұны жағынан өзгеше, лирикалық тереңдігімен ерекшеленетін күйлерінің бірі. Бұл шығармада табиғат көрінісі мен жануар тағдыры арқылы адам өміріндегі қайғы мен қасірет астарлы түрде жеткізіледі. Күй жалпы Құрманғазы шығармашылығындағы драмалық әрі сезімге толы туындылардың қатарында саналады.

Күйдің шығуына қатысты ел ішінде тараған әңгімелердің бірінде Құрманғазының жаралы, ақсаңдап жүрген киікті көргені айтылады. Табиғаттағы осы бір аянышты көрініс күйшіге терең әсер етіп, ол оны домбыра арқылы жеткізуге тырысқан. Осылайша «Ақсақ киік» дүниеге келген деген нұсқа бар.

Музыкалық тұрғыдан күй баяу, мұңды әуенмен басталып, біртіндеп ішкі толқынысты күшейтеді. Домбырадағы созылыңқы дыбыстар мен нәзік қағыстар киіктің ақсаңдап жүрген бейнесін көз алдына елестетеді. Әуендегі үзілістер мен баяу ырғақ табиғаттағы тыныштық пен қайғылы көңіл күйді терең жеткізеді.