Қазақ руханиятында Алдар көсе тек күлдіргі әңгімелердің кейіпкері ретінде емес, халықтың әлеуметтік ойлау жүйесін, әділет туралы түсінігін және ақыл-ойға негізделген стратегияны бейнелейтін күрделі фольклорлық образ ретінде қалыптасқан. Бұл бейне бір ғана дәуірдің жемісі емес, бірнеше тарихи қабаттың, мәдени тәжірибенің және дүниетанымдық жүйенің тоғысуынан туған. Е. Тұрсынов, Ә. Марғұлан, М. Әуезов, Б. Адамбаев сияқты зерттеушілер оның табиғатын әртүрлі қырынан талдап, бұл образдың терең архетиптік мәнге ие екенін дәлелдейді.
Алдар көсе атауының шығу тегі
Алдар көсе атауы екі негізгі компоненттен тұрады: «Алдар» және «көсе». «Көсе» сөзі қазақ және басқа да түркі тілдерінде сақал-мұрты жоқ адамды білдіреді. Бірақ фольклорлық деңгейде бұл тек сыртқы белгі емес, ол тұрақты әлеуметтік статусы жоқ, түрлі жағдайға бейімделетін, кез келген ортаға ене алатын универсал кейіпкердің символы ретінде қарастырылады. Ал «Алдар» компоненті халықтық этимологияда алдау, айла, тапқырлық ұғымымен тығыз байланысты. Е. Тұрсынов бұл бейненің түп тамырын дуалистік мифологиямен және алғашқы тұрмыстық әңгімелермен байланыстырып, оның қалыптасу процесі ұзақ әрі көпқабатты екенін атап өтеді. Кейбір жазба деректерде, соның ішінде 1911–1912 жылдары жарық көрген «Алдар куса хикояси» еңбегінде оның азан шақырып қойған аты Құрай немесе Зали деп беріледі, әрі Жәнібек хан дәуірімен байланыстырылады. Алайда мұндай мәліметтер тарихи дәлдікке емес, фольклорлық қиял мен аңыздық реконструкцияға негізделген.
Алдар көсе образы қалай қалыптасты?
Ә. Марғұланның пікірінше, Алдар көсе бейнесі қазақ даласында, әсіресе оғыз-қыпшақ дәуірінің мәдени кеңістігінде (VII–IX ғасырлар) қалыптасқан. Ол Қорқыт ата, Асан қайғы сияқты рухани тұлғалармен бірге қазақтың дүниетанымдық жүйесінің терең қабаттарын көрсететін символдық бейнелер қатарында қарастырылады. М. Әуезов бұл образдың түркі халықтарына ортақ екенін, бірақ қазақ фольклорында ерекше толық және жүйелі түрде сақталғанын айтады. Түркі әлеміндегі өзге нұсқаларда ол «Көсе», «Аяр», «Шум бала» сияқты әртүрлі атаулармен кездеседі, бірақ негізгі функциясы өзгермейді — әлеуметтік сын мен тапқырлық арқылы әділет орнату.
Алдар көсе образының мәні қандай?
Алдар көсе – классикалық фольклордағы «trickster» архетипінің қазақ мәдениетіндегі көрінісі. Оның басты функциясы – қоғамдағы әлеуметтік иерархияны символдық түрде бұзу және әділетсіздікті әшкерелеу. Ол бай мен кедей арасындағы теңсіздікті тікелей күш қолдану арқылы емес, ақыл мен айла арқылы көрсетеді. Байлардың ашкөздігі мен менмендігін олардың өз логикасына қарсы бұру арқылы жеңіске жетеді. Осылайша ол халықтық санада әділеттің символына айналады. Бұл бейне сонымен қатар Қорқыт пен Асан қайғы дәстүріндегі гуманистік ойлармен сабақтас, қоғамдағы моральдық бұзылысты сынау, адамгершілік өлшемді сақтау және әділетке ұмтылу идеялары Алдар көсе образында көркем формаға айналған.
Алдардың артықшылығы
Алдар көсенің ең басты артықшылығы – оның интеллектуалдық үстемдігі. Ол күшке емес, ойға сүйенеді. Оның ойлау жүйесі қарсыластың психологиясын дәл тануға негізделген. Ол әсіресе ашкөздік, мақтаншақтық, сараңдық сияқты мінездерді дәл пайдаланады. Қарсыласының әлсіз тұсын анықтап, сол арқылы оны өз логикасымен жеңеді. Бұл оның жоғары деңгейдегі стратегиялық ойлау қабілетін көрсетеді. Сонымен қатар Алдар көсе шешендік дәстүрмен тығыз байланысты. Ол сөз арқылы жеңіске жететін, күрделі жағдайларда логикалық шешім таба алатын кейіпкер ретінде көрінеді. Жиренше шешен сияқты тұлғалармен қатар қойылуы да оның интеллектуалдық деңгейінің жоғары екенін білдіреді. Оның тағы бір маңызды қыры – өмірлік оптимизм. Ол жоқшылық пен қиындық жағдайында да жол таба білетін, рухы сынбайтын кейіпкер. Бұл қазақ халқының тарихи тәжірибесіндегі төзімділік пен өміршеңдік философиясының көркем бейнесі.
Алдар көсе – алаяқ па?
Бұл сұрақ фольклорлық этика тұрғысынан қарастырылғанда біржақты жауап беруді талап етпейді. Сыртқы әрекеті бойынша ол алдайды, бірақ оның мақсат-мотивациясы мүлде басқа. Көптеген нұсқаларда ол байларды алдайды, бірақ кедейлерге зиян келтірмейді. Кейбір аңыздарда тіпті тапқанын мұқтаж адамдарға таратады деп сипатталады. Оның шығу тегі туралы аңыздарда да ол әділетсіздікке ұшыраған әкенің баласы ретінде бейнеленеді. «Арашашы болсын деп, Алдар қойдым» деген мотив оның әрекетін моральдық міндет деңгейіне көтереді. Сондықтан Алдар көсе – классикалық мағынадағы алаяқ емес. Ол «аярлық» деп аталатын мәдени стратегияны қолданатын кейіпкер. Мұндағы аярлық – зұлымдық емес, тапқырлық, әлеуметтік интеллект және моральдық тепе-теңдікті қалпына келтіру құралы. Зерттеушілердің ортақ пікіріне сүйенсек, Б. Адамбаев атап өткендей, Алдар көсе негізінен қазақ фольклорына тән терең архетиптік бейне болып табылады. Ол бір ғана күлкілі кейіпкер емес, халықтың тарихи тәжірибесі мен әлеуметтік санасының көркем моделі. Алдар көсе бейнесі арқылы қазақ дүниетанымы бірнеше маңызды идеяны көрсетеді, ақылдың күштен жоғары болуы, әділетсіздікке қарсылықтың символдық формасы және әлеуметтік тепе-теңдікті күлкі арқылы реттеу. Сондықтан Алдар көсе – уақыт пен кеңістікке бағынбайтын, әр дәуірде жаңаша мән алып отыратын мәңгілік фольклорлық символ.
