Қазақ және дүңген мақал-мәтелдері отбасы туралы не айтады?

Дереккөз: “Linguistic and Cultural Expression of the Macro Concept of “Family” in Kazakh–Dungan Proverbs”, Akram Mussa-Akhunov, Kalbike Essenova, Gulbanu Suambekova, Aigul Imatayeva и Zeinep Osmanova

Дүңгендердің тарихы қалай қалыптасты

Дүңгендер қазіргі Қытай аумағында Орталық Азия мен Таяу Шығыстың мұсылман халықтарының, сондай-ақ саны көп хань халқының қатысуымен қалыптасты. Қытайда оларды «хуэйцзу» — «хуэй халқы» немесе «мұсылман халық» деп атайды. Ал «дүңген» этнонимі негізінен Орталық Азияда кең тараған. Ислам діні әуел бастан олардың этникалық және мәдени дамуына ықпал еткен негізгі факторлардың бірі болды. Қытай зерттеушілері хуэйцзудың жеке халық ретінде толық қалыптасуын XVI ғасырға жатқызады. Осы кезеңге қарай олар қытай тіліне көшіп, қытай есімдері мен тектерін қолдана бастады. Сондықтан кейбір ғалымдар дүңгендерді тілі мен сыртқы келбеті жағынан қытайларға жақын, басты ерекшелігі ислам дінін ұстану болған халық ретінде қарастырды.

Дүңгендер тарихындағы жаңа кезең XIX ғасырда басталды. Бұл уақытта Қытайды саяси қысым мен салықтардың өсуінен туындаған шаруалар көтерілістері қамтыды. Көтерілістер басылғаннан кейін дүңгендердің бір бөлігі 1877–1878 жылдары туған жерін тастап, Орталық Азияға қоныс аударуға мәжбүр болды. Дүңген қауымдары қазіргі Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан аумақтарында — Алматыда, Таразда, Қордай ауданында, Бішкекте, Тоқмақта, Искрада, Кен-Булунда және Ташкентте пайда болды. Кейінірек дүңген қауымдастықтары Ресей мен Нью-Йоркте де қалыптасты. Қоныс аудару дүңген халқына дінін, тілін және дәстүрлерін сақтап қалуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар олардың мәдениеті жаңа көршілес халықтардың ықпалына ашылды.

Дүңген тілі сино-тибет тілдер семьясының қытай тобына жатады және негізінен қытай тілінің Ганьсу диалектісіне негізделген. Қытайда дүңгендер иероглифтік жазуды қолданғандықтан, ұзақ уақыт бойы өздерінің ұлттық жазу жүйесі болмады. Орталық Азияға қоныс аударғаннан кейін жеке әліпби жасау жұмыстары басталды. 1927 жылы Ташкентте студенттер Я. Шиваза, Ю. Яншансын, Х. Макеев және олардың серіктестері араб графикасына негізделген алғашқы жобаны дайындады. 1928 жылы олар латын графикасына негізделген нұсқаны жасап, ол 1932 жылы ресми түрде бекітілді және 1950 жылға дейін қолданылды. Кейін кириллицаға негізделген жазу жүйесі әзірленді. Дүңгендер бұл жазуды бүгінге дейін пайдаланып келеді. Осы реформалардың арқасында бірыңғай фонетикалық жазу жүйесі қалыптасты. Ол дүңген тілінде көркем әдебиет, ғылыми еңбектер, оқу материалдары мен фольклор жинақтарын шығаруға мүмкіндік берді.

Дүңген мәдениеті сыртқы сипаты жағынан тілден, киімнен, асханадан және тұрмыстық дәстүрлерден байқалатын көптеген қытайлық белгілерді сақтап қалды. Алайда оның ғасырлар бойғы дамуын ислам нормалары айқындады. Күнделікті өмірден шариғатқа қайшы келетін элементтер біртіндеп жойылды. Олардың қатарында үй безендіруде мифологиялық мақұлықтар мен жануарлардың бейнелерін қолдану, кейбір қытайлық сәулет дәстүрлері, сондай-ақ тыйым салынған ет түрлері мен тағамдар болды. Рухани мәдениет одан да терең өзгеріске ұшырады. Айдаһарларға, аспан, су және от құдайларына табынудың орнын бір Құдайға деген сенім басты. Қоныс аударғаннан кейін қытайлық және мұсылмандық мұраға қазақ, қырғыз және өзбек мәдениеттерінің ықпалы қосылды. Соның нәтижесінде Орталық Азия дүңгендерінің дәстүрлері өзіндік аралас сипатқа ие болды.

Зерттеудің нысаны не болды?

Зерттеу қазақ, орыс және қырғыз тіл мамандары мен этнографтарының еңбектеріне, сондай-ақ дүңгендер тұратын өңірлерде жиналған далалық материалдарға негізделді. Ғалымдар Тараз маңындағы Жалпақтөбе ауылы мен Қордай ауданындағы Масаншы және Сортөбе ауылдары тұрғындарының ауызекі сөйлеу тілін жазып алған. Сонымен қатар қолжазбалар, мақал-мәтелдер жинақтары, Имазов пен Джунузованың, Бакиров пен оның авторластарының сөздіктері дереккөз ретінде пайдаланылды. Барлық материал жүйеленіп, топтарға бөлініп, өзара салыстырылды.

Ғалымдар әртүрлі талдау әдістері арқылы отбасы туралы түсініктің қазақ және дүңген тілдерінде қалай көрініс табатынын зерттеді. Материалдар үш бағыт бойынша қарастырылды: отбасы мен оның нышандарының атаулары, отбасылық құндылықтар мен отбасы құрылымы туралы мақал-мәтелдер, сондай-ақ туыстар арасындағы қарым-қатынасты білдіретін лексика. Зерттеу нәтижелері кестелерге жинақталып, қазақ және дүңген халықтары арасындағы мәдени ұқсастықтар мен жекелеген айырмашылықтарды көрнекі түрде көрсетуге мүмкіндік берді.

Дүңген және қазақ тілдеріндегі «отбасы» ұғымы

Дүңген мәдениетінде отбасы рухани құндылықтардың ішінде маңызды орындардың бірін алады. Бұл көптеген мақал-мәтелдерден, тұрақты тіркестерден, әдет-ғұрыптар мен мәдени атаулардан көрінеді. Дүңген тілінде отбасы ұғымын білдіретін негізгі сөз — «цзя». Онымен «фонзы» — үй, «юаньзы» — аула, «цзяюань» және «цзятин» — әулет, «кан» — ағаштан жасалған жатын орын немесе сәкі, «гялор» — бұрыш деген ұғымдар байланысты. Қазақ тілінде отбасылық кеңістік «үй», «отбасы», «ошақ» және «босаға» сөздері арқылы беріледі. Бұл сөздерді салыстыру екі халықтың да отбасы туралы түсінігі тұрғын үйдің құрылысымен, шаруашылық салтымен және бірге өмір сүру үлгісімен тығыз байланысты екенін көрсетеді.

Дүңген тіліндегі «фонзы» сөзі қазақ тіліндегі «үй» және «баспана» сөздеріне сәйкес келеді. Бұл сөз сөзбе-сөз «шаршы» деп аударылады. Оның мағынасы дүңгендердің дәстүрлі үй салу ерекшеліктерімен байланысты: үйлер шаршы пішінді жер телімдеріне салынып, бұрыштары дүниенің төрт бағытына қарай бағытталған. Уақыт өте туыстар бір жер телімінің бұрыштарына жеке үйлер салып, ортақ аулада бірге тұруын жалғастырған. Екі халыққа ортақ тағы бір отбасылық нышан — ошақ. Қазақ тілінде ол «ошақ», ал дүңген тілінде «гуату» деп аталады. Ол бір жерден ас ішкен адамдардың бірлігін білдірген. Қазақ мәдениетінде бұл түсінік «бір ошақтан, бір кіндіктен түлеген» деген сөздермен берілсе, дүңген мәдениетінде «yiga guatushon jyo tefazy», яғни «бір ошақта қайнайды» деген тіркеспен бейнеленген.

Дүңген үйінде «кан» ерекше орын алады. Бұл — бөлменің бұрышына орнатылатын, орташа аумағы 8–10 шаршы метр және биіктігі шамамен 50 сантиметр болатын ағаш жатын орын. 1-суретте көрсетілген бұл бұйым бірнеше қызмет атқарған: оның үстінде ұйықтаған, тамақтанған кезде аласа үстел қойған, қыста астында консервіленген және тұздалған көкөністерді сақтаған, ал суық мезгілде балалар оның үстінде ойнап, уақыт өткізген. Адамның балалық шағының көп бөлігі канмен байланысты болғандықтан, уақыт өте келе оның атауы отбасылық бірліктің нышанына айналған. Қазақ мәдениетінде осыған ұқсас мағынаны «ошаққасы» сөзі білдіреді. Ол ошақтың жанындағы орынды ғана емес, үй мен отбасын да меңзей алады.

Дүңген мәдениетіндегі тағы бір маңызды ұғым — «юаньзы», яғни аула. Бұл сөз үйдің айналасындағы кеңістікті ғана емес, бір отбасыға немесе бір әулетке жататын адамдар қауымын да білдіреді. Үйленгеннен кейін ұлдар әдетте ата-анасының ауласына үй салған. Сондықтан бірнеше ұрпақ ортақ аумақта бірге тұруын жалғастырған. Осылайша сәулеттік дәстүр «юаньзы» сөзіне үлкен отбасы деген мағына берген. Қазақ мәдениетінде осыған жақын символдық рөлді «шаңырақ» атқарады. Ол — киіз үйдің бүйір бөліктерін біріктіріп, ұстап тұратын күмбез тәрізді жоғарғы бөлігі. 2-суретте көрсетілген шаңырақ 3-суретте берілген дәстүрлі баспана — киіз үйдің ажырамас бөлігі әрі үй мен әулет жалғастығының ең қасиетті нышандарының бірі саналады.

Бұл ұғыммен қазақ тіліндегі көптеген тіркес байланысты. «Қара шаңырақ» атадан қалған үйді, үлкен әрі берекелі отбасын білдіреді. «Шаңырақтас» — бір шаңырақтың астында тұратын отбасы мүшелері, ал «бір шаңырақ астында» тіркесі бір отбасына тиесілі болуды білдіреді. «Шаңырақ құру» және «шаңырақ көтеру» тіркестері некеге тұру, баспаналы болып, отбасы құру деген мағына береді. «Шаңырақ көтерер» — қыздың күйеуінің үйіне көшіп барған кезінде берілетін сыйлық. «Шаңырақтың құты болу» — отбасына береке әкелу, «шаңырақ иесі болу» — отбасының басшысы болу, ал «туған шаңырақ» — туған үй немесе шыққан жер деген мағынаны білдіреді. Жағымсыз оқиғалар да осы бейне арқылы беріледі. «Қара шаңырақтың жоғалуы» отбасылық немесе әулеттік сабақтастықтың үзілуін білдірсе, «қара шаңырақтан қан шығу» отбасы ішіндегі жанжал мен алауыздықты меңзейді. Осылайша үй, аула, ошақ, кан және шаңырақ тарихи тұрғыдан қалыптасқан отбасы нышандарына айналып, екі халықтың да мақал-мәтелдерінде кеңінен көрініс тапқан.

Қазақ және дүңген халықтарының отбасы туралы мақал-мәтелдері

Отбасылық және туыстық қарым-қатынастар қазақ пен дүңген мәдениетінде ерекше орын алады. Мақал-мәтелдер халықтың жинақтаған білімі, түсінігі мен адамгершілік құндылықтарын сақтап қана қоймай, адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттеп, олардың ортақ міндеттерін еске салып отырады. Қазақ тілінде «үй» сөзі көбіне отбасы ұғымының баламасы ретінде қолданылады. Бұл «Балалы үйдің ұрлығы жатпас», «Атасыз үй батасыз, анасыз үй панасыз», «Үйді қырық еркек толтыра алмайды, бір әйел толтырады» деген мақал-мәтелдерден көрінеді. Мұнда үйдің тіршілігі балаларға, ата-анаға және отанасына байланысты кеңістік ретінде түсіндіріледі.

Дүңген мәдениетінде осыған ұқсас біріктіруші қызметті дәстүрлі ағаш сәкі — «кон» немесе «кан» атқарады. «Yigga konny fidadi» — «бір сәкіде өсу» деген тіркес бір отбасына тиесілі болуды және ортақ балалық шақ арқылы байланысуды білдіреді. «Бір қанда өскен», бір үйде тұрып, бірге тамақтанып, бірге еңбек еткен адамдар туралы түсініктің де мағынасы осыған ұқсас. Сәкіге қатысты басқа да тұрақты тіркестер бар. «Don kon fi zhyo — bu cha (la) jan» — «сәкі ортасында жатып, киізді жыртпа» деген сөз ең жеңіл әрі қолайлы жолды таңдауға кеңес береді. «Jondo shonkor» — «сәкіге шақыру» — құрметті орынға отыруды ұсыну деген мағына береді. «Ma konkor — ma shonkar» тіркесі зерттеуде «қысқа шаш болмаса, шаш та жоқ» деп аударылып, көмекшіге мұқтаждықты немесе кедейлікті білдіреді. «Nya konny (hili chibo)» — «сәкіге салмақ түсіру» және «тапшан куру» — «түнде тамақ жеу» тіркестері жалқау, мешкей әрі өз қалауын тежеуге бейім емес адамды сипаттайды.

Дүңген тілінде үлкен отбасы ұғымын «yiğa yüanzyni zuadi» — «бір аулада тұру» тіркесі де білдіреді. Бұл қазақ тіліндегі «бір шаңырақ астында» деген тіркеске жақын. «Yuanzi» сөзі сөзбе-сөз «аула» дегенді білдіргенімен, ол үйді, отбасын және туыстық байланысы бар адамдарды да меңзей алады. Мұндай мағына дүңгендердің отырықшы егіншілік тұрмыс салтының негізінде қалыптасқан. Үйленгеннен кейін ұлдар ата-анасынан алысқа кетпеуге тырысып, ортақ аулаға өз үйлерін салған. Сондықтан «yiğa yüanzy jin» бір үйдің немесе бір отбасының адамдарын, ал «yiga yuanzy zuadini» бір аулада, үйде немесе отбасында тұруды білдіреді. Қазақ дәстүрінде бөлек шыққан жас отбасыға жаңа баспана — «отау» тігілген. Отбасы құруға «отау жабар» және «отау көтеру» тіркестері қатысты болса, адамның үй мен отбасы үшін жауапкершілік алуға ерте бастан дайын болуы «Он үште — отау иесі» деген мақалмен көрсетіледі.

Екі мәдениетте де некеге алдын ала дайындалуға үлкен мән берілген. Дүңгендердің «Shchifur doli myn chiang, khan dyi yiga lo nyu chiang» мақалы: «Қалыңдық қақпаның алдында тұрса да, ол үшін бір сиырдың құнын беру керек» деп аударылады. Бұл қазақтың «Қырық жеті қыздың қалыңы» деген түсінігіне сәйкес келеді. Дүңгендердің тағы бір «Yatu shon shi sui mama shu linsui» мақалы: «Қыз он жасқа толғанда, анасы оған киім жинай бастайды» деген мағына береді. Оған мағыналас қазақ мақалы: «Алтыда жисаң — асады, жетіде жисаң — жетеді». Екі жағдайда да отбасының қыз баланың бойжетуі мен тұрмысқа шығуына алдын ала дайындалуы керектігі айтылады.

Қазақ мәдениетіндегі отбасының басты нышандарының бірі — «ошақ». Ол қазан қойылатын немесе асылатын темір шеңбер түріндегі құрылғы. «Ошақсыз» сөзі баспанасы немесе отбасы жоқ адамды білдіреді. «Ошақ құру» — отбасы құру, ал «ошаққа тас болу» — шаруашылықты иелену немесе үйдің қамқоршысы болу деген мағына береді. «Ошақ бұтының қызығы» тіркесі отбасы, балалық шақ, ерлі-зайыптылық өмір және қарттық туралы түсініктерді біріктіреді. Үйдің берекесіне байланысты «Ошақтың үш бұтына берсін» және «Ошақтың үш бұтынан тілеу» деген тілектер айтылады. Ал «Ошақтың үш бұтының пайдасы» тіркесі адамның және оның үй шаруашылығының жағдайына қатысты қолданылады.

Дүңген тілінде отбасын үйдің ішкі бұрышын білдіретін «ghalor» сөзі де бейнелей алады. «Jin ghalor, yin ghalor, bu de wadi chun ghalor» — «Алтын бұрыш пен күміс бұрыш менің жұпыны бұрышыма жетпейді» деген мақал өз баспанасының, туған үйі мен жақын адамдарының қадірін көрсетеді. Зерттеушілер отбасын екі мәдениет өкілдері үшін де ең сенімді орта деп қарастырады. Дүңгендердің отбасылық өмірінің рухани-адамгершілік негіздері ислам философиясының ықпалымен қалыптасып, парыз бен сүннет талаптарына сүйенеді. Сонымен қатар дүңгендердің рухани мәдениетінде қытай философиясындағы «ли» ұғымы да сақталған. Алғашында ол әдет-ғұрып нормаларын, әдепті, құқық пен рәсімді қамтитын парасаттылық пен адамгершілікті білдірген. Кейінірек бұл ұғым адамның моральдық қағидаларын, эстетикасын және қоғамдағы қарым-қатынас ережелерін де қамти бастаған. Осындай түсініктердің ислам нормаларымен ұштасуы дүңген мақал-мәтелдерінен көрініс тапқан. Олардың көпшілігінің қазақ тілінде мағынасы жағынан толықтай дерлік сәйкес келетін баламалары бар. 

Зерттеушілер осындай жеті жұпты салыстырған.

1-кесте. Қазақ және дүңген тілдеріндегі отбасы туралы мағыналас мақал-мәтелдер

Бұл мысалдар әлемнің тілдік бейнесінде әртүрлі халықтарға ортақ әмбебап түсініктермен қатар, мәдениет, дін, климат, тұрмыс салты және тарихи тәжірибе негізінде қалыптасқан ұлттық ерекшеліктер де болатынын дәлелдейді.

Дүңген мақалындағы «Lun» — айдаһар бейнесі исламға дейінгі қытай мифологиясынан бастау алады. Фольклорда «Lun Khaleli» — «айдаһар төмен түсті» деген тіркес те сақталған. Тарихшы әрі этнограф Савуровтың айтуынша, дүңгендердің дәстүрлі түсінігінде «Lun» су стихиясын басқарған. Бұл қытай мәдениетіндегі айдаһардың су иесі ретіндегі бейнесіне сәйкес келеді. Ислам тарағаннан кейін бұл мақұлыққа деген сенім біртіндеп жоғалды. Алайда оның атауы мақал-мәтелдерде, фразеологизмдерде және дүңгендер Орталық Азияға қоныс аударғаннан кейін де біраз уақыт сақталған кейбір наным-сенімдерде кездесіп отырды. Жануарлар, балықтар мен құстарды бейнелеу дәстүрі ұлттық қолөнерде бүгінге дейін сақталған.

Айдаһар бейнесі бастапқыда дүңгендердің жаңбыр шақыруға арналған «Chyoėu yü» ғұрпымен байланысты болған. Отбасының барлық мүшесі үйдің маңындағы егістікке шығып, су сұрап, «Lun»-ға құрмет көрсеткен. Уақыт өте бұл ғұрыпқа бір әулеттің өкілдері, кейін бүкіл ауыл немесе ортақ кәсіппен айналысқан адамдар тобы қатыса бастаған. Мақсаты жағынан «Chyoėu yü» қазақтың «тасаттық» ғұрпына жақын: екі дәстүр де судың тіршілік үшін маңызын көрсетіп, дұға оқу және құрбандық шалумен қатар жүрген. Бастапқыда дүңгендер айдаһардан жаңбыр жауғызуын сұрап, оған құрбандық шалған. Исламның ықпалымен әдет-ғұрыптың сыртқы сипаты өзгерді: «Lun»-ға жалбарынудың орнына Құдайға дұға бағышталып, Құран оқылатын болды. Алайда ғұрыптың негізгі мақсаты — көпшілік болып жаңбыр тілеу — сақталып қалды.

Үлкен отбасының құрылымы қандай болды?

Қазақтар мен дүңгендердің баспана құрылысынан отбасы туралы ұқсас түсінік байқалады: ержеткен ұл жеке шаңырақ көтеруге тиіс болғанымен, ата-анасымен тығыз байланысын сақтауы керек еді. Үйлену тойынан кейін дүңген жас жұбайлары бірнеше бөлмеден тұратын, алдын ала салынған жеке баспанаға көшкен. Ол «Ga yuanzy» — «кіші аула» немесе «schin yuanzy» — «жаңа аула» деп аталып, әкесінің үйімен бір аумақта орналасқан. Ерлі-зайыптылар бөлек тұрғанымен, ата-анасымен бірге бір дастарқаннан ас ішіп, шаруашылықты бірлесіп жүргізген және ортақ отбасы бюджетін пайдаланған.

Қазақ мәдениетінде де жас жұбайларға ата-анасының үйіне жақын жерден тігілген жеке баспана — киіз үй берілген (4-сурет). Үйленген ұл әкесіне шаруашылық істерінде көмектесуін жалғастырған. Негізгі айырмашылық әр халықтың тұрмыс салтына байланысты баспана түрінде болды. Қазақтың киіз үйі көшпелі мал шаруашылығына және жиі қоныс аударуға бейімделсе, отырықшы егіншілікпен айналысқан дүңгендер тұрақты саман үйлерде тұрған.

Жас отбасының осылайша бөлек шығуы ер адамның өз бетінше өмір сүруіне, шаруашылық жүргізуді үйренуіне, отбасылық мәселелерді шешуіне және жаңа туыстық байланыстар орнатуына көмектесті. Сонымен бірге ата-ана үйіне жақын тұруы оған үлкендерді құрметтеу, оларға көмектесу және өз әулетімен байланысын үзбеу міндетін еске салып отырды. Бірге тұрудың тәжірибелік маңызы да болды. Қазақтардың көшпелі мал шаруашылығы да, дүңгендердің егіншілік пен көкөніс өсіру кәсібі де көп дене күшін талап етті. Сондықтан жұмысты үлкен отбасы болып атқару жеңілірек еді.

Ата-ана үйі екі мәдениетте де ерекше мәртебеге ие болды. Қазақ тілінде ол «қара шаңырақ» немесе «үлкен отау» деп аталса, дүңген тілінде «lo yanzy», яғни «ескі үй» немесе «үлкендердің үйі» деп аталған. Жас отбасының баспанасы қазақша «кіші отау», ал дүңгенше «ga yuanzy» немесе «ga yuanzyzy» — «кіші аула», сондай-ақ «schin yuanzy» немесе «shchin yanzy» — «жаңа аула» деп аталған. Аталар мен әжелер кіші ұрпақты тәрбиелеп, оларға отбасы ережелерін, адамгершілік ұстанымдарды және өмірлік тәжірибесін жеткізген. Қазақтарда да, дүңгендерде де ата-ананың үлкен үйі дәстүр бойынша кенже ұлға қалған. Ол қарт ата-анасына қамқорлық жасау мен отбасылық ошақты сақтауды өз міндетіне алған.

Отбасы — мәдени жақындасудың негізі

XX ғасырдың басынан бастап дүңгендердің Орталық Азия халықтарымен өзара байланысы айтарлықтай күшейді. Кейбір өңірлерде бұл толық ассимиляцияға алып келді. Мысалы, Ферғана аңғарындағы дүңгендердің шағын топтары уақыт өте өзбек ортасына сіңісіп кетті. Кеңес дәуірінде халықтардың жақындасуына ұжымдастыру, жерге жеке меншіктің жойылуы, көшпелі халықтардың отырықшылыққа көшуі, өндірістің, жаппай білім беру мен мәдениеттің дамуы ықпал етті. Бұл үдерістер қазақтар мен қырғыздардың шаруашылық салты және отырықшы егіншілікпен айналысқан халықтардың тұрмыс үлгісі арасындағы айырмашылықтарды біртіндеп азайтты.

Қазақтардың көшпелі тұрмысы мен дүңгендердің отырықшы егіншілік салтына байланысты айырмашылықтарға қарамастан, екі халықтың отбасылық дәстүрлері ұқсас құндылықтарға негізделген. Олардың қатарында отбасының жетекші рөлі, үлкендерді құрметтеу, ішкі иерархия, өзара көмек және ата-баба салтын сақтау бар. Ар-намыс, тәрбие, отбасылық міндеттер мен рухани сабақтастық туралы түсініктерге ықпал еткен ислам діні маңызды біріктіруші факторға айналды. Бұл құндылықтар мақал-мәтелдерде, ғұрыптарда, фразеологизмдерде және тұрмыстық заттардың атауларында сақталған.

Авторлар баспаналардың құрылысы мен орналасуының өзі халықтың отбасы, туыстық және әлеуметтік жауапкершілік туралы терең түсініктерін аша алады деген қорытындыға келді. Қазақ және дүңген тілдерін салыстыру материалдық мәдениеттегі айырмашылықтар рухани құндылықтар мен отбасылық дүниетанымның жақындығына кедергі келтірмейтінін көрсетті.