Бөкей ордасына жасаған сапарымыз бен Хан Ордасы тарихи-мәдени музей-қорығы кешенімен таныстыруды жалғастырамыз. Бүгінгі әңгімеміз Жәңгір ханның немересі, қазақ жазба әдебиетінің көрнекті өкілі, ақын әрі ағартушы Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеевке арналған әдеби-мемориалдық музей туралы болмақ.
* Шәңгерей Бөкеев атындағы әдеби-мемориалдық музей туралы фоторепортажды арнайы бөлімнен көре аласыздар
Шәңгерей Бөкеев атындағы әдеби-мемориалдық музей Хан Ордасы тарихи-мәдени музей-қорығының құрамына кіреді. Музей 2019 жылы ашылып, ақынның өмірі мен шығармашылығына арналған жаңа тарихи-танымдық нысан ретінде келушілерге есігін айқара ашты. Музей орналасқан ғимарат бастапқыда Шәңгерейдің жеке үйі болмаған. Бұл үй Хан Ордасында қызмет еткен дәрігердің баспанасы ретінде салынған. Ақынның Көлборсыдағы екі қабатты қонысы бүгінге дейін сақталмағандықтан, оның өмірі мен әдеби мұрасына арналған экспозиция тарихи ортаның сәулеттік сипатын жоғалтпаған осы ғимаратта жасақталған. Үйдің бөлмелері ақын өмір сүрген кезеңнің ішкі тұрмысын елестететіндей орналастырылған. Мұнда ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басына тән үстелдер, орындықтар, сандықтар, тұрмыстық заттар, кітаптар мен сәндік бұйымдар қойылған. Мұндағы заттардың барлығы түпнұсқа емес. Дегенмен дәуірге сай жабдықталған бөлмелер ақын өскен ақсүйектік орта мен оның кейінгі тұрмыс салтын көз алдыға әкеледі.
Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев – Бөкей ордасының соңғы ханы Жәңгір Бөкейұлының немересі. Оның әкесі Сейіткерей – Жәңгір ханның ұлы. Әулет шежіресі Әбілқайыр ханнан Нұралы ханға, одан Бөкей хан мен Жәңгір ханға жалғасады. Шәңгерей 1847 жылы Бөкей ордасының орталығы болған Жасқұс құмындағы Хан ставкасында дүниеге келген. Әкесі ерте қайтыс болғандықтан, жас Шәңгерей туыстарының қамқорлығында өседі. Ол дәулетті әрі білімге мән берген ортада тәрбиеленді. Алғаш мұсылманша сауат ашып, кейін Астраханьдағы оқу орнында және Орынбордағы кадет корпусында білім алған. Орыс тілін меңгеруі оған Ресейде жарық көрген әдеби және қоғамдық басылымдарды оқуға, орыс және Еуропа әдебиетімен танысуға мүмкіндік берді. Шәңгерейдің өмір жолы оның хан әулетінің өкілі болғанымен, тек атақ пен мұраға сүйеніп қалмағанын көрсетеді. Ол әдебиетке, ғылымға, өнерге, шаруашылыққа және жаңа техникалық жетістіктерге қызығушылық танытты.
Шәңгерей шығармаларында адамның ішкі жан дүниесі, жастық пен кәрілік, өмірдің өткіншілігі, табиғат сұлулығы, махаббат, ар-намыс және заман өзгерісі кеңінен жырланды. Ақынның өлеңдері қалыптасқан дәстүрлі жыраулық поэзия мен жаңаша жазба әдебиеттің арасын жалғады. Ол ауыз әдебиетінің бейнелі тілін сақтай отырып, адамның жеке сезімі мен ішкі толғанысына тереңірек үңілді. Шәңгерей поэзиясындағы лирикалық кейіпкер көбіне өмірдің мәні, уақыттың өтуі, адамның қоғамдағы орны туралы ой қозғайды. Оның «Бұл дүние пәнилығын етеді екен», «Өмірдің өтуі», «Құйрық атып құлия», «Бір күнде жас көңілім судай тастың», «Қатшекейге» секілді шығармалары қазақ әдебиетіндегі сыршыл лириканың дамуына үлес қосты. Ақын өлеңдерінде сән-салтанатты тіршілік суреттері кездескенімен, оның поэзиясы тек байлық пен ақсүйектік ортаны дәріптеумен шектелмейді. Көптеген туындыларында жалған дүние, жалғыздық, уақыт пен адамның дәрменсіздігі туралы күрделі ойлар көрінеді.
Шәңгерей өмірінің маңызды бөлігі Жәнібек өңіріндегі Көлборсы қонысымен байланысты. Ол осы жерде үлкен қоныс тұрғызып, шаруашылық жүргізген. Көлборсыда ағаш және тастан салынған үйлер, мектеп, медресе мен мешіт болған. Сондай-ақ ақын бау-бақша өсіріп, егін егіп, асыл тұқымды мал ұстаған. Көлборсы қонысы бірте-бірте ақындар, әншілер, күйшілер мен оқыған азаматтар бас қосатын мәдени ортаға айналды. Шәңгерей өз үйінде әдеби кештер ұйымдастырып, шығармашылық адамдарын маңына жинаған. Оның жанында белгілі ақын, ағартушы және қоғам қайраткері Ғұмар Қараш та болған.
Шәңгерей Ғұмар Қараштың әдеби және ағартушылық жолының қалыптасуына ықпал еткен тұлғалардың бірі саналады. Ол Ғұмардың орыс әдебиетімен танысуына жағдай жасап, ел арасында білім таратуына қолдау білдірген. Ақын халық ауыз әдебиетінің үлгілерін жинауға, оларды кітап етіп бастыруға да көңіл бөлді. Музей экспозициясындағы кітаптар, жазу құралдары мен тұрмыстық көріністер Көлборсыдағы осы рухани ортаны бейнелеуге бағытталған. Мұнда Шәңгерейдің жалғыздықта ғұмыр кешкен ақын ғана емес, айналасына өнерлі және білімді адамдарды топтастырған мәдениет жанашыры болғаны көрсетіледі.
Шәңгерей Бөкеевтің ағартушылық қызметіндегі маңызды бағыттардың бірі – қазақ баспасөзінің дамуына қолдау көрсетуі. Ол 1911 жылы жарық көрген «Қазақстан» газетінің ашылуына ықпал етіп, басылымға материалдық көмек берген тұлғалардың бірі болды. «Қазақстан» газеті 1911 жылғы 10 наурыздан 1913 жылдың қарашасына дейін шығып тұрды. Басылым халықты білімге, отырықшылыққа, кәсіпке және қоғамдық серпіліске шақырып, ұлттық ойдың қалыптасуына қызмет етті. Газетті шығаруға Ғұмар Қараш, Елеусін Бұйрин және басқа да оқыған азаматтар атсалысты. Баспасөз шығару ол кезеңде жеңіл шаруа емес еді. Қаржы, баспахана, қағаз, таралым және патша әкімшілігінің бақылауы сияқты көптеген мәселе туындады. Осындай жағдайда Шәңгерейдің қаржылай және ұйымдастырушылық қолдауы газеттің алғашқы сандарының жарық көруіне көмектесті.
Шәңгерей Бөкеевтің көпшілікке бірдей таныс емес қырларының бірі – фотография өнерімен айналысуы. 1901 жылы Бөкей ордасының құрылғанына жүз жыл толуына орай Санкт-Петербургке барған делегация құрамында Шәңгерей де болған. Осы сапарда оған ІІ Николай фотоаппарат пен оның құрал-жабдықтарын сыйға тартқан. Елге оралғаннан кейін ақын сурет түсіруді меңгеріп, айналасындағы адамдар мен тарихи ортаны фотоға түсіре бастаған. Сол кезеңдегі фотография бүгінгідей бір сәтте орындалатын қарапайым әрекет емес еді. Фотоға түсірілген бейнені арнайы қараңғы бөлмеде өңдеу, шыны пластиналарды дайындау, суретті шығару, кептіру және сақтау қажет болды. Музейдегі қараңғы бөлме көрінісі Шәңгерей айналысқан осы технологиялық үдерісті таныстырады.
Қазіргі зерттеулерде Шәңгерей түсірген он шақты фотосурет белгілі. Олардың арасында Бөкей әулетінің өкілдері, қазақ зиялылары және ақын өмір сүрген ортаның адамдары бейнеленген. Оның фотосуреттері ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамының келбетін жеткізетін құнды визуалды дерек ретінде бағаланады. Шәңгерейді қазақтан шыққан алғашқы фотографтардың бірі деп атауға негіз бар. Алайда оның тарихи орны тек «тұңғыш» деген атаумен шектелмейді. Ең маңыздысы – ол жаңа техниканы ермек үшін ғана пайдаланбай, өз дәуірінің адамдарын, тұрмысын және мәдени ортасын сурет арқылы хаттап қалдырды.
Әдеби-мемориалдық музейдің маңызды бөлімдерінің бірі Бөкей әулетінің шежіресіне арналған. Экспозициядан Әбілқайыр, Нұралы, Бөкей, Жәңгір хандардан тараған ұрпақтар туралы мәлімет алуға болады. Шежірелік материалдар арқылы Шәңгерейдің Бөкей ордасы тарихындағы орны анық көрінеді. Ол – хандық билік жойылғаннан кейін дүниеге келген ұрпақтың өкілі. Сондықтан оның өмірінде дәстүрлі хандық мәдениет пен Ресей империясы енгізген жаңа әкімшілік, білім және тұрмыс жүйесі қатар тоғысты. Музейде қойылған отбасылық суреттер бұл әулеттің кейінгі тағдырынан да хабар береді. Бөкеевтер ұрпақтарының бір бөлігі Қазан, Астрахань және Ресейдің басқа өңірлерінде өмір сүрген. Кейбірі дәрігерлік, әскери және мемлекеттік қызметпен айналысқан.
ХХ ғасырдың басындағы саяси және қоғамдық өзгерістер Шәңгерейдің өміріне де әсер етті. Ол ғұмырының соңғы кезеңін қазіргі Батыс Қазақстан облысының Қаратөбе өңірінде өткізді. Шәңгерей Бөкеев 1920 жылы қайтыс болды. Ақын Қаратөбе ауданындағы Қарақамыс ауылына жақын Ақбақай қорымына жерленген. Бұл қорымда қазақтың әйгілі әншісі Мұхит Мерәліұлының да зираты орналасқан.
* Шәңгерей Бөкеев атындағы әдеби-мемориалдық музей туралы фоторепортажды арнайы бөлімнен көре аласыздар
