Әл-Фарабидің «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары»: қоғам туралы ортағасырлық түсінік

Әл-Фараби өмір сүрген дәуір

Әл-Фараби шамамен 870 жылы Орталық Азиядағы Фараб өңірінде дүниеге келіп, X ғасырдың ортасында қайтыс болды. Оның интеллектуалдық қалыптасуы ислам әлемінде ғылым мен философияның қарқынды дамып тұрған кезеңімен тұспа-тұс келді. Бұл кезеңде Бағдат ірі ғылыми және мәдени орталықтардың бірі болды. Грек философиясының көптеген еңбектері араб тіліне аударылып, оларды мұсылман ғалымдары талдап, қайта түсіндіре бастады. Әл-Фараби осы интеллектуалдық ортада Платон мен Аристотель философиясын терең меңгерген ойшылдардың бірі болды. Алайда оның философиясын ежелгі грек ойының жай ғана жалғасы деп түсіндіру жеткіліксіз. Әл-Фараби өмір сүрген ислам әлемінің саяси жағдайы оның қоғам мен мемлекет туралы көзқарастарына да әсер етті. Зерттеушілер оның саяси философиясын Аббас әулеті дәуіріндегі саяси тұрақсыздықпен және билік мәселелерімен байланыстыра қарастырады. Әл-Фараби өмірінің едәуір бөлігін Бағдатта өткізген, ал өмірінің соңғы кезеңінде Алеппода Хамданилер сарайымен байланысты болған. Саясат пен билік туралы негізгі еңбектерінің бір бөлігі осы кезеңде жазылған деп қарастырылады.

«Қайырымды қала» деген не?

Трактаттағы «қала» ұғымын қазіргі мағынадағы әкімшілік аумақпен теңестіруге болмайды. Әл-Фараби үшін қала – адамдардың ортақ мақсат үшін бірігуінен қалыптасатын қоғамдық құрылым.

Ойшылдың негізгі сұрағы: адамдар не үшін бірге өмір сүреді?

Оның жауабы – бақытқа жету үшін. Бірақ мұндағы «бақыт» күнделікті тұрмыстағы көңіл көтеру немесе материалдық әл-ауқат мағынасында ғана қолданылмайды. Әл-Фараби адам өмірінің ең жоғары мақсатын ақыл-ойдың дамуы, ізгілік пен кемелдікке ұмтылу арқылы түсіндіреді. Сондықтан қоғамның міндеті адамға тек тамақ, баспана немесе қауіпсіздік беру емес, оның адамдық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік жасау.

Осы тұрғыдан алғанда, қайырымды қала – тұрғындары ортақ игілік пен шынайы бақытқа бағытталған қоғам.

Әл-Фарабидің саяси философиясында адамның жеке кемелдігі мен қоғамдық құрылым бір-бірінен ажыратылмайды. Адам жалғыз өзі толық кемелдікке жете алмайды; ол басқа адамдармен қарым-қатынас жасау арқылы өзінің қажеттіліктерін өтейді және қабілеттерін дамытады. Сондықтан қоғамның дұрыс ұйымдастырылуы адамның кемелдену мәселесімен тікелей байланысты.

Қоғам не үшін қажет?

Әл-Фараби адамды табиғатынан әлеуметтік тіршілік иесі ретінде қарастырады. Бір адамның барлық қажеттілігін жалғыз өзі қамтамасыз етуі мүмкін емес. Біреуі егіншілікпен айналысады, екіншісі қолөнермен, үшіншісі саудамен, тағы бірі басқару немесе білім беру ісімен айналысады.

Осылайша адамдар бір-біріне тәуелді болады.

Бірақ әл-Фараби үшін адамдардың жай ғана бірігуі жеткіліксіз. Қоғамның мақсаты дұрыс болмаса, оның ұйымдасқан болуы оны автоматты түрде «қайырымды» етпейді. Мысалы, адамдардың барлығы бай болуды немесе билікке ие болуды ғана көздейтін қоғам материалдық тұрғыдан табысты болуы мүмкін. Бірақ әл-Фарабидің өлшемімен ол әлі де қайырымды қоғам болып саналмайды. Себебі оның түпкі мақсаты адамды кемелдікке жеткізу емес. Осы жерден трактаттың негізгі ерекшелігі қоғамның сапасы оның материалдық жетістігімен ғана емес, оның түпкі мақсатымен өлшенеді.

Қайырымды қаланың басшысы

Әл-Фараби идеалды қоғамның басқарушысына ерекше талап қояды. Себебі қоғамның бағыты оның басшысына да байланысты. Билеуші тек әкімшілік шешім қабылдайтын немесе әскери күшке сүйенетін адам болмауы керек. Ол қоғамның түпкі мақсатын түсініп, адамдарды сол мақсатқа бағыттай алатын тұлға болуы тиіс. Осы тұста Әл-Фарабидің Платонмен байланысы байқалады. Ежелгі грек философиясында да мемлекетті философиялық білімге ие адамның басқаруы туралы идея болған. Әл-Фараби бұл дәстүрді қабылдағанымен, оны өзінің исламдық және ортағасырлық интеллектуалдық ортасына бейімдеді. Сондықтан оның «қайырымды қаласын» Платонның «Мемлекетімен» толық теңестіру дұрыс емес. Қазіргі зерттеулерде де екі ойшылдың арасындағы ұқсастықпен қатар, Әл-Фарабидің тарихи және діни-саяси контекстінің ерекшелігіне назар аударылады.Билеушіге қойылатын талаптардың негізінде білім, ақыл, әділеттілік және қоғамның мақсатын түсіну қабілеті жатыр.

Қайырымды қала тұрғындары

Трактаттың атауының өзінде «қала тұрғындары» ұғымының болуы кездейсоқ емес. Әл-Фараби үшін жақсы қоғамды тек жақсы билеуші қалыптастырмайды. Қоғам мүшелерінің өздері де белгілі бір моральдық және интеллектуалдық сапаларға ие болуы қажет. Бұл жерде ойшыл қоғамды біртұтас организмге ұқсатады. Әрбір мүшенің өз қызметі бар, бірақ олардың барлығы ортақ мақсатпен байланысады. Сондықтан қайырымды қаладағы адамдардың өзара көмегі маңызды. Қоғамдағы әрбір адам өзінің жеке пайдасын ғана көздемей, ортақ игілікке де үлес қосуы тиіс. Бұл идеяны қазіргі тілмен түсіндірсек, Әл-Фараби қоғамды өзара тәуелді адамдар жүйесі ретінде қарастырады.

Қайырымды емес қалалар

Трактаттың маңызды бөліктерінің бірі – қайырымды қалаға қарама-қарсы қоғам түрлерін сипаттауы. Әл-Фараби қоғамдардың барлығы бір мақсатқа ұмтылмайтынын көрсетеді. Кейбір адамдар үшін ең жоғары құндылық байлық болуы мүмкін. Басқалары билікті, даңқты, ләззатты немесе қауіпсіздікті бірінші орынға қояды. Мұндай қоғамдар сырттай жақсы ұйымдасқан болуы мүмкін. Бірақ олардың мақсаты шынайы бақытқа бағытталмаса, олар қайырымды қала деңгейіне көтерілмейді. Тек материалдық қажеттіліктерді қамтамасыз ететін қоғам мен адамның интеллектуалдық және моральдық дамуына жағдай жасайтын қоғам бірдей емес. Әл-Фараби екіншісін жоғары қояды.

Әл-Фараби философиясында дін мен саясат мәселелері де өзара байланысты. Оның түсінігінде қоғам мүшелерінің дүниетанымы қоғамдық тәртіпке әсер етеді. Зерттеулерде Әл-Фарабидің саяси философиясында діннің қоғамды ұйымдастырудағы орнына ерекше назар аударылатыны көрсетіледі. Дін көпшілікке философиялық тұрғыдан күрделі ақиқаттарды түсінікті бейнелер мен ұғымдар арқылы жеткізетін қоғамдық тетік ретінде қарастырылады.

Бұл жерде Әл-Фарабидің философиясы таза саяси басқару теориясымен шектелмейді. Ол қоғамның тұрақтылығын оның дүниетанымымен, тәрбиесімен және адамдардың қандай құндылықтарды ұстанатынымен байланыстырады.

Неліктен бұл трактат тарихи маңызды?

«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» қазіргі заманғы мемлекет теориясы немесе демократиялық басқару туралы еңбек емес. Оны бүгінгі саяси жүйелердің дайын үлгісі ретінде қабылдау да дұрыс болмайды. Оның тарихи маңызы басқа нәрседе.

Біріншіден, Әл-Фараби қоғамның мақсаты туралы мәселені орталық орынға шығарды.

Екіншіден, ол биліктің сапасын билеушінің жеке мүддесімен емес, қоғамның ортақ мақсатына қызмет етуімен байланыстырды.

Үшіншіден, адам мен қоғам арасындағы байланысты жүйелі түрде қарастырды.

Төртіншіден, ол ежелгі грек философиясының саяси идеяларын ислам өркениетінің интеллектуалдық ортасында қайта пайымдады.

Сондықтан Әл-Фарабидің саяси философиясы бір ғана өркениеттің шеңберінде қалып қойған құбылыс емес. Оның еңбектері кейінгі ортағасырлық философиялық дәстүрлерге де әсер етті. Мысалы, оның ғылымдар жүйесі туралы еңбегінің латынша аудармасы Батыс Еуропада таралып, саяси және моральдық философияның дамуына ықпал еткен.

«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» – белгілі бір тарихи кезеңде жазылғанымен, оның негізгі мәселелері адамзаттың қоғамдық өміріне қатысты жалпы сұрақтарға барып тіреледі.

Әл-Фараби үшін жақсы қоғамның негізі тек мықты билік немесе материалдық молшылық емес. Оның негізінде адамның кемелденуі, адамдардың өзара ынтымақтастығы және ортақ мақсатқа бағытталған қоғамдық тәртіп жатыр.

Осы тұрғыдан алғанда, Әл-Фарабидің трактаты – ортағасырлық философияның ғана ескерткіші емес, X ғасырдағы қоғам туралы түсініктерді зерттеуге мүмкіндік беретін маңызды тарихи-интеллектуалдық дерек. Қазақстандық зерттеулерде де бұл еңбек тарихи және тарихнамалық дерек ретінде қарастырылып келеді.