«Тарих söile» YouTube жобасының кезекті қонағы – тарихшы, алаштанушы ғалым Дәметкен Сүлейменовамен болғансұхбатымызда ХХ ғасыр басындағы ұлт тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі – Алаш қозғалысы, әсіресе көп зерттеле қоймаған осы бір Алашорданың батыс бөлімі  туралы тың деректер айтылады. Ғалым өз зерттеулеріне сүйене отырып, Батыс Алашорда үкіметінің құрылуы, Ойыл уәлаятының пайда болуы, Жаһанша және Халел Досмұхамедовтердің саяси қызметі, сол кезеңдегі күрделі геосаяси жағдай мен азамат соғысы жылдарындағы Алаш қайраткерлерінің ұстанымы жөнінде кеңінен әңгімеледі. Сонымен бірге сұхбатта архив құжаттары, ұзақ жылдар құпия сақталған деректер, әлі толық ақталмаған Алаш офицерлері, сондай-ақ Жаһанша Досмұхамедовтің өмірі мен қызметіне қатысты тың мәліметтер сөз болады. Дәметкен Сүлейменованың айтуынша, Алаш қозғалысының тарихы әлі толық зерттеліп болған жоқ. Көптеген құжаттар архивтерде сақтаулы, ал кейбір деректер тек соңғы жылдары ғана ғылыми айналымға ене бастады. 

Алаш қозғалысының құрылымы және оның бөлімдері

Дәметкен Сүлейменова сұхбатта бір маңызды жайтқа арнайы тоқталды: Алашорданы «бөлік» деп емес, «бөлім» деп атаған дұрыс. Өйткені бұл – бытыраңқы саяси топтардың жиынтығы емес, ортақ идеяға бағынған, бірақ тарихи-географиялық ахуалға қарай әр өңірде әртүрлі жұмыс істеген құрылым. Ғалымның айтуынша, Алашорда бірнеше бөлімнен тұрған: Торғай бөлімі, Шығыс Алашорда, Жетісу немесе Верный бөлімі, Батыс Алашорда және Оңтүстік Алашорда. Жалпы басшылық Әлихан Бөкейханның қолында болды. 1917 жылғы шілдеде Алаш партиясы құрылып, сол жылдың желтоқсанында Екінші жалпықазақ съезінде Алашорда атты уақытша үкімет жасақталды; оның құрамына 15 адам еніп, орталығы Семей болып белгіленді. Бірақ автономияны бірден жариялау мәселесінде бірыңғай пікір болмаған: Батыс пен Бөкей тарабы дереу жариялауды құп көрсе, Әлихан Бөкейхан бастаған топ оны саяси ахуалға байланысты кейінірек іске асырмақ болған.

Осы тұста сұхбаттан анық сезілетін бір шындық бар: Алаш қозғалысы тек ұранға құрылмаған, ол сол заманның нақты саяси тілін, империялық қысымның табиғатын, көпұлтты кеңістіктің тепе-теңдігін ескерген саналы қозғалыс еді. Сондықтан Алашорданың өңірлік бөлімдері де бір орталыққа жай ғана бағынған әкімшілік тармақтар емес, сол өңірдегі саяси қысым мен әскери қауіпке бейімделген тірі құрылымдар болды. 

Батыс Алашорданың ерекшелігі

Сұхбаттағы ең өзекті ойдың бірі – Батыс Алашорданың ұзақ уақыт бойы зерттеусіз қалуы. Дәметкен Сүлейменованың айтуынша, бұл тақырыпты оған академик Кеңес Нұрпейісов ұсынып, Манаш Қозыбаев бекіткен. Ғалым алғашында бұл істі зерттеуді қолға алуға қорыққанын да жасырмайды: өйткені Жаһанша Досмұхамедов туралы нақты дерек аз, аты-жөні мен туған жылының өзі жүйелі анықталмаған кез болған. Соған қарамастан зерттеуші отыз жылдан астам уақыт бойы Батыс Алашорданың тарихын, тұлғаларын, ұрпақтарын іздеп, бірнеше монографияны ғылыми айналымға енгізгенін айтады. 

Батыс Алашорданың басты ерекшелігі – оның өте күрделі саяси ортада өмір сүруі. Орал өңірінде бір мезетте ревком, казактардың әскери үкіметі, кейін Ойыл уәлаяты секілді бірнеше билік қатар өмір сүрді. Самарада Комуч, Сібірде уақытша үкімет, Орынбор маңында Дутов күші, шығыстан Колчак, оңтүстіктен Деникин қысым жасап тұрған шақта Батыс Алашорда тек идеяны емес, елді аман алып қалудың нақты жолын іздеді. Ғалымның сөзімен айтқанда, Жаһанша Досмұхамедов бастаған бұл бөлім «сол кездегі саяси жағдайға тез бейімделген», ал оның тактикасын біреулер қате түсінгенімен, шын мәнінде ол халықты талан-тараж бен қырғыннан сақтау үшін қажет амал болған. 

Яғни Батыс Алашорда туралы «ана жақпен одақтасты», «мына жаққа шықты» деген жадағай пайым жеткіліксіз. Бұл жерде мәселе идеологиялық тұрақсыздықта емес, мемлекеттілікті сақтап қалудың амалында жатыр. Сұхбаттағы ойдың салмағы да осында.

Ойыл уәлаяты уақытша үкіметінің тарихы

Сұхбат желісі бойынша, Батыс Алашорданың өзіндік саяси тұлғалануы Қаратөбедегі үшінші Орал облыстық қазақ съезінен бастау алады. Сол съезде батыста уақытша үкімет құрудың алғышарттары жасалуға тиіс еді. Алайда архив құжаттарына сүйенген ғалым бұл жиында алауыздықтың қолдан туғызылғанын айтады: Бақытжан Қаратаевтың іс қағаздарында Қаратөбе съезіне екі жансыз жіберілгені, олардың мақсаты жаңа үкіметтің жариялануына кедергі келтіру болғаны көрсетілген. Соның салдарынан салық мәселесі бойынша тартыс туып, бір топ съезден шығып кетеді де, үкімет сол жерде құрылмай қалады. 

Осыдан кейін Жаһанша мен Халел Досмұхамедовтер Мәскеуге барып, қазақ автономиясын мойындату жолын іздейді. Бірақ елге қайтар жолда Саратовта ұсталып, түрлі қысым көреді. Соған қарамастан кейін Жымпитыға келіп орныққан алаштықтар 1918 жылғы 18 мамырда Орал қазақтарының төртінші съезінде Ойыл уәлаяты уақытша үкіметін жариялайды. Оның құрамына жеті адам сайланған, бәрі де оқыған, кәсіби дайындығы бар адамдар болған. Ғалым Ойыл уәлаяты атауының да мәнін түсіндіреді: Жымпиты мен Ойыл уездерінің аралығы, тарихи орта және «уәлаят» ұғымының өзі шағын мемлекеттік бірлікті білдіруі бұл атаудың жайдан-жай алынбағанын аңғартады. Уәлаят аумағына сол кездегі Орал облысы, қазіргі Ақтөбе мен Атырау өңірлері түгелге жуық кірген.

Алайда Ойыл уәлаяты ұзақ өмір сүрмеді. 1918 жылғы 8 қыркүйекте Уфа директориясы құрылғаннан кейін шағын үкіметтерді тарату үрдісі басталды. Сұхбаттағы маңызды тұжырымның бірі – Ойыл уәлаятының таратылуы жеңіліс не күйреу ғана емес, Алашорданың орталық үкіметін сақтап қалу үшін жасалған стратегиялық қадам болғаны. Дәметкен Сүлейменова мұны «екі үкіметтің бірін құрбан етіп, үлкен құрылымды сақтап қалу» логикасымен түсіндіреді. Ойыл уәлаяты тарағанмен, Батыс Алашорда орталық Алашордаға бағынған күйде саяси өмірін жалғастыра берді.

Жаһанша Досмұхамедовтің саяси және әскери қызметі

Сұхбаттағы ең жарқын тұлға, әрине, Жаһанша Досмұхамедов. Ғалым оны тек қайраткер емес, өте дайындалған кәсіби заңгер, саяси ахуалды дәл бағалай алатын күрделі тұлға ретінде суреттейді. Оның Орал әскери реалды училищесінде оқығаны, содан кейін Мәскеуде заң факультетін тәмамдағаны, тіпті қосымша құқық салалары бойынша білімін тереңдеткені айтылады. Дәметкен Сүлейменова Жаһанша туралы деректерді ұрпақтарынан, туыстарынан, архив іс қағаздарынан жинап, оның аты-жөнінің әртүрлі жазылған нұсқаларын да нақтылағанын сөз етеді. Ғалымның жеткізуінше, Халел Досмұхамедовтің қызы Қарашаш апай оның шын есімі «Жаһаншаһ» болғанын айтқан. 

Жаһаншаның саяси қызметінің өзегі – автономияны жариялау ғана емес, оны нақты құрылымға айналдыру. Ол Мәскеуде кеңестік билікпен келіссөз жүргізді, Саратовта тұтқындалып шықты, Жымпитыға келіп Ойыл уәлаятының құрылуына мұрындық болды. Кейін Уфа директориясының қысымы тұсында да үкіметті бірден тарата салмай, ел мүддесін бірінші орынға қойған. Тіпті 1920 жылғы наурызда Батыс Алашорда тараған кезде де ол мұны жеңілген жақтың тізе бүгуі ретінде емес, «халықты қырып алмау үшін» жасалған амал ретінде түсіндірген. Сұхбат бойынша, Жаһанша кеңес өкіметін «өз еркімізбен мойындаймыз» деп, күш тең болмаған тұста елді аман сақтап қалуды көздеген. Батыс Алашорда қару-жарағын, киім-кешегін, азығын кеңес жағына тапсырғанмен, мұны тең құқықты жағдайда істегенін Дәметкен Сүлейменова ерекше атап өтеді. 

Бұл арада Жаһаншаның әскери қайраткерлігі де назардан тыс қалмайды. Ол өзі соғыстың алғы шебіне шығып қылыш сермеген батыр типіндегі тұлға емес, бірақ әскери құрылымның не үшін қажет екенін терең түсінген саяси ұйымдастырушы болған. Сол себепті оның рөлі тек үкімет төрағасы деңгейінде емес, Алаш әскерін жасақтаған стратег ретінде де бағаланады. 

Алаш әскерінің құрамы және белгісіз тұлғалар

Сұхбаттың ең қызықты әрі ең ауыр тұстарының бірі – Алаш әскеріне қатысты деректер. Дәметкен Сүлейменованың айтуынша, Батыс Алашорданың әскері бір күнде пайда болған жасақ емес. Ойыл мен Жымпитыда әскери мектептер, юнкерлер даярлайтын жүйе болған; үш және алты айлық курстардан өткендерге офицерлік міндет жүктелген. Жаһанша бір жағынан Орал казак әскерінің офицерлерін оқытуға тартса, екінші жағынан Дутовпен, Комучпен байланыс орнатып, қару-жарақ, мылтық, пулемет, әскери киім, патрон алдырған. Ғалымның баяндауынша, оның қасында жүз адамнан тұратын арнайы іріктелген жасақ та болған, оны Жанғожа Мергенев басқарған. Әскер басында Сабыр Сарығожин секілді кәсіби офицерлер тұрған, ал Маңғыстаудан Тобанияздың жүз сарбаз беруге уәде етуі бұл құрылымның ауқымын аңғартады.

Бірақ дәл осы әскери тарих – ең көп көмескіленген сала. Ғалымның айтуынша, қазір Батыс Алашорда әскерінің 700–750-ге жуық адамының ғана аты-жөні анықталған, ал шын мәнінде олардың саны екі мыңнан асқан. Жанғожа Мергенев, Айтқали Әбілқайыр секілді есімдердің өзі кейінгі ізденістер арқылы ғана қайта табылған. Кейбірі әлі күнге дейін толық ақталмаған. Зерттеуші архивтен Жаһанша әскерінің құрамы көрсетілген бір істі кездейсоқ көргенін, бірақ оны түгел көшіріп үлгермей, құжаттың қайта әкетілгенін де айтады. Демек  Алаш әскерінің шынайы тарихы әлі толық ашылған жоқ деген сөз. 

Бір қарағанда бұл жай ғана әскери тізім секілді көрінуі мүмкін. Ал шын мәнінде, бұл – ұлттың өзін өзі қорғауға қабілетті саяси құрылым құрғанының дәлелі. Әлі анықталмаған әр есімнің артында бір тағдыр, бір әулет, бір үзік тарих тұр.

Архивтерде сақталған, әлі толық зерттелмеген құжаттар

Сұхбаттың ең алаңдатар тұсы да осы. Дәметкен Сүлейменова Батыс Алашордаға қатысты материалдардың бір бөлігі Ресей архивтерінде жақсы сақталғанын, ал Қазақстандағы кейбір қорлардың күйі мүшкіл екенін айтады. Оның сөзінше, Мәскеу архивтерінде жүз жылдан асқан құжаттар тап-таза күйінде сақталған. Ал Оралдағы кейбір ескі басылымдар мен істер ылғалды жертөледе, тозып, үгітіліп жатқан жерінен табылған. Ғалым тіпті кей құжаттар цифрландырылмай, көшірілмей қалса, ертең мүлдем жоғалып кетуі мүмкін екенін ашық ескертеді. 

Тағы бір өзекті мәселе – құпиясыздандырудың кешеуілдеуі. Сұхбат бойынша, Оралдағы бірқатар құпия архив материалдары кейін Алматыға көшірілген, бірақ олар әлі жүйеленіп, толық қолжетімді бола қойған жоқ. Соның салдарынан көп адамның аты тарихқа қайта оралмай отыр. Ғалымның пайымынша, Батыс Алашордаға, Алаш әскеріне, саяси қуғын-сүргінге қатысты талай іс әлі де жабық немесе қолжетімсіз күйде. Оның ішінде Жаһанша Досмұхамедовтің оқу ісі секілді патша заманынан сақталған жеке құжаттар да бар. Зерттеуші Орынбор архивінен кездестірген кей материалдарды да атайды, бірақ олардың бәрі әлі ғылыми сүзгіден өтіп, кең айналымға түспегенін аңғартады. Сондықтан сұхбаттағы кейбір ерекше мәліметтер – әзірге ғалымның архивте көрген дерегі ретінде қабылдануы тиіс, ал оларды толық мәтіндік, қорлық, деректік сипатымен жариялау алдағы зерттеудің еншісінде. 

Осы тұста сұхбаттан шығатын ең маңызды түйін мынау: Алаш тарихы әлі аяқталған әңгіме емес. Әсіресе Батыс Алашорда тақырыбы архив ашылған сайын, жаңа есім табылған сайын, бұрынғы түсінікті қайта қарауға мәжбүр етеді. Бұл тарихтың өзі де күрделі, оны зерттеу жолы да күрделі.

Дәметкен Сүлейменовамен болған бұл әңгіме Батыс Алашорданы «шеткері бөлім» ретінде емес, Алаш идеясының ең сындарлы сынақтан өткен кеңістігі ретінде қарауға жетелейді. Мұнда автономия туралы ұран ғана емес, нақты құрылым құру әрекеті болды. Мұнда Ойыл уәлаяты секілді уақытша үкімет те болды, қару ұстаған әскер де болды, келіссөз жүргізген заңгер тұлғалар да болды. Ең бастысы, мұнда елді аман алып қалу үшін саясаттың, әскери есептің, тарихи жауапкершіліктің бәрі қатар жүрді.

Батыс Алашордаға қатысты жаңсақтықтың көп болуы да содан. Бұл тақырыпты бір ауыз бағамен түйіндеу қиын. Оны түсіну үшін архивке үңілу керек, есімі көмескі қалған офицерлерді қайта тірілту керек, Жаһанша бастаған қайраткерлердің әрекетін өз уақытының қыспағында қарап бағалау керек. Сонда ғана Алаштың батыстағы ізі – ұмытылған тарау емес, тұтас қозғалыстың ең күрделі, ең қайсар беттерінің бірі екені анық көрінеді.