19 мамыр - Қазақстанның қаржылық тәуелсіздігінің шежіресінде алтын әріппен жазылған ерекше күн. Тура осы күні еліміздің өз Банкнот фабрикасы ресми түрде ашылып, алғашқы отандық теңгелерді басып шығара бастады.
1995 жылдың 19 мамырында Алматыда Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Банкнот фабрикасы салтанатты түрде ашылды. Бұл күн еліміздің қаржылық дербестігін нығайтудағы алтын әріптермен жазылған тарихи бет болып қалды. Салтанатты ашылу рәсіміне тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаев қатысып, өзімізде басып шығарылған алғашқы төл теңгелерді көпшілікке таныстырған болатын.
Бүгінде әлемдегі ең сапалы әрі қорғанысы мықты банкноттарды шығаратын бұл бірегей кәсіпорынның құрылу тарихы мен жетістіктері қандай?
Фабриканың құрылу тарихы
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан өзінің ұлттық валютасы - теңгені 1993 жылы 15 қарашада айналымға енгізді. Алайда, ол уақытта елімізде банкнот басатын жеке өндіріс орны болмағандықтан, алғашқы теңгелер Ұлыбританияның әйгілі Harrison and Sons және De la Rue компанияларында басылып, елге жасырын түрде жеткізілген еді.
Бұл сыртқы серіктестерге арқа сүйеу уақытша ғана шешім екені басынан белгілі болды. Өз өндіріс орнының болмауы валюта айналымы мен оны басып шығару процесіне, мемлекеттік құпиялықты сақтауға және экономикалық қауіпсіздікке толық бақылау жасауға мүмкіндік бермеді.
Осы мәселені шешу үшін мемлекеттік деңгейде жедел шешімдер қабылдана бастады:
1992 жыл: Президент жарлығымен Ұлттық Банктің қауіпсіз баспа өндірісін құру туралы ресми шешім қабылданды.
1994 жыл: Мұқият дайындықтан кейін фабриканың іргетасы қаланып, құрылыс жұмыстары қарқынды жүргізілді.
1995 жыл, 19 мамыр: Банкнот фабрикасының ресми ашылу рәсімі өтті. Салтанатты шараға тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаев қатысып, өз елімізде алғаш рет басылған төл теңгелерді көпшілікке таныстырды.
Кәсіпорын іске қосылған алғашқы жылдың өзінде-ақ 83 миллионнан астам банкнот шығарса, келесі жылы өндіріс қуаттылығы артып, бұл көрсеткіш 104 миллион данаға жетті.
Банкнот фабрикасының ашылуы Қазақстан үшін стратегиялық тұрғыдан өте маңызды қадам болды:
Қаржылық тәуелсіздік: Мемлекет шетелдік баспаханалар мен логистикалық кедергілерге тәуелді болудан құтылды. Ұлттық Банк өз валюта саясатын дербес жүргізу және ақша массасын толық бақылау мүмкіндігіне ие болды.
Ұлттық қауіпсіздік: Ең заманауи қорғау элементтері бар банкноттарды өз ішімізде өндіру жалған ақша жасау (фальшивомонетничество) қылмысының алдын алуға бірден-бір себепші болды.
Экономикалық тиімділік: Бұған дейін шетелдік компаниялардың қызметіне төленіп келген орасан зор қаражат ел ішінде қалып, ішкі өндірісті дамытуға, жұмыс орындарын құруға жұмсалды.
Технологиялық трансформация: Кәсіпорын уақыт өте келе тек ақша басып шығарумен шектелмей, технологиялық тұрғыдан күрделі өнімдерді - паспорттарды, жеке куәліктерді және басқа да қауіпсіздігі жоғары мемлекеттік құжаттарды шығаруды толық игерді. Бүгінде фабрика әлемдік стандарттарға сай жұмыс істейді және 100-ден астам түрлі қорғалған өнім түрлерін ұсынады.
Теңгенің қорғаныс элементтері
Қазақстан теңгесі - әлемдегі ең қорғалған валюталардың бірі. Ұлттық Банк банкноталарды өндіруде ең озық технологиялардың кешенін қолданады. Бұл элементтер халық үшін (оңай тексерілетін), касса қызметкерлері және сарапшылар үшін (күрделі) болып бірнеше деңгейге бөлінеді.
Қағаз және қорғаныс жіптері: Құрамында полимер немесе композитті элементтері бар арнайы қағаз қолданылады. Жарыққа тосқанда тұтас көрінетін, бұрышына қарай түсін өзгертетін үзік-үзік жіптер мен көп түсті қозғалыс эффектісі бар микрооптикалық жіптер (RAPID® Vision) орнатылған.
Арнайы бояулар: Бұрышқа қарай алтыннан жасылға (немесе басқа комбинацияға) өзгеретін бояулар, сондай-ақ 3D эффектісі бар SPARK Flow®, RollingStar® Patch және Varifeye® ColourChange Patch голографиялық элементтері қолданылады.
Бірегей баспа әдістері: Қолмен сипағанда айқын сезілетін терең рельефті баспа (Интаглио) арқылы Елтаңба мен номинал басылады. Көру қабілеті нашар адамдар үшін арнайы диагональды сызықтар бар. Ұлғайтқышпен ғана оқылатын микротекстер енгізілген.
Ультракүлгін (UV) және Инфрақызыл сәулелер: Арнайы шам астында ғана флуоресцентті жарқырайтын бейнелер мен сарапшыларға арналған жасырын магниттік белгілер бар.
«Сақ стилі» жаңа сериясының ерекшеліктері (2023–2026)
Банкнот фабрикасы уақыт көшінен қалмай, үнемі жаңарып отырады. 2023–2026 жылдары айналымға еніп жатқан «Сақ стилі» жаңа сериясы теңгенің қорғанысын жаңа деңгейге көтерді:
| Номинал Технология | Қорғаныс элементінің сипаттамасы |
|---|---|
5 000 теңге (RollingStar® Patch) | Алтын түстен жасыл түске динамикалық түрде ауысатын, микроайналы (микрозеркалы) озық технология. |
10 000 теңге (Varifeye®) | Жарықта құбылып тұратын және тікелей жарыққа тосқанда айқын тау контуры көрінетін арнайы патч. |
Микрооптикалық жіптер | Екі түсті, динамикалық қозғалыс эффектісі бар жіптер, оларды қозғалтқанда ұлттық ою-өрнектер жан біткендей анимацияланады. |
Ыңғайлы өлшем | Жаңа серияда банкноталардың өлшемі кішірейтілді. Бұл әрі ұстауға ыңғайлы, әрі өндірістік тұрғыдан өте тиімді. |
Төл теңгеміздің түпнұсқалығын
Көзбен көру (түс өзгерісі, су белгісі),
Қолмен ұстап сезу (рельефті бедер)
Жарыққа тосып қарау (қорғаныс жіптері) әдістері арқылы оңай анықтауға болады.
1995 жылғы 19 мамыр - Қазақстанның тәуелсіздік тарихындағы жарқын беттердің бірі. Ол еліміздің экономикалық дербестікке ұмтылысын, инновацияға деген құлшынысын және болашаққа деген сенімін көрсетеді.
Бүгінгі күні теңге Қазақстанның экономикалық егемендігінің символына айналып отыр. Теңге - жай ғана ақша белгісі емес, ол еліміздің өткен тарихы мен бүгінгі мәдениетін, Сақ дәуірінен бастау алатын ұлттық кодын бейнелейтін мемлекеттік рәміз іспетті маңызды құндылық.
