Ежелгі дәуір (б.з.д. I мыңжылдық) 

Сақтар мен парсылар байланысы

Сақтар мен парсылар (Ахеменидтер империясы) - Қазақстан даласында мекендеген сақтар (қазақтардың ата-бабаларының бірі) парсы империясымен (қазіргі Иранның ежелгі мемлекеті) тығыз байланыста болған. Парсы патшасы Кир II Ұлы (б.з.д. 559–530) Орта Азияға жорық жасап, сақтармен соғысқан. Әйгілі сақ патшайымы Томирис (Тұмар ханшайым) Кирді жеңіп, оның басын алған деген аңыз бар (Геродот жазбалары бойынша). Бұл - Орта Азия көшпелілерінің парсы экспансиясына қарсы тұрғанының символы.

Сақтар парсы әскерінің құрамында болып, грек-парсы соғыстарына қатысқан. Ахеменидтердің Бехистун жазбасында сақтар үш топқа бөлінеді: хаумаварға (хаома ішетіндер), тиграхауда (шошақ бөріктілер), парадарая (теңіздің арғы жағындағылар).

Орта ғасырлар (Ұлы Жібек жолы дәуірі)

Қазақстан мен Иран Ұлы Жібек жолының маңызды бөліктері болған. Сауда, мәдени алмасу өте қарқынды жүрген: парсы әдебиеті, ислам (кейін), архитектура элементтері Орта Азияға тараған.

Тұран мен Иран - Фирдаусидің «Шаһнаме» эпосында Иран мен Тұран (түркі даласы) бір-біріне қарсылас, бірақ тағдырлас елдер ретінде суреттеледі. Бұл - екі өркениеттің мыңдаған жылдық байланыста болғанын көрсетеді.

Ислам келгеннен кейін түркі-парсы синтезі (Turco-Persian tradition) пайда болды: парсы тілі әкімшілік және әдеби тіл болып, түркі халықтарына әсер етті (әсіресе оңтүстік Қазақстанда).

Иран және Қазақ хандығы қатынасы

Жаңа дәуір (XV–XVIII ғғ.) Қазақ хандығы мен Иран әулеттері (Сефевидтер, Әфшарлар, Қажарлар) арасында дипломатиялық байланыс болған. Тәуке хан мен шах Сұлтан Хусейн арасында елшілік алмасулар жүрген.

Әбілқайыр хан Надир шахқа елші жіберген.

Қазақ даласына ирандық елшілер барып, құжаттар сақталған (құжаттарда қазақтарды «батыл халық» деп сипаттаған).

Иранда қазақ қауымы қалыптасқан. XVIII–XIX ғғ. Маңғыстау, Адай руларының бір бөлігі Иранға (Гүлстан, Мазандаран өңірлеріне) көшіп барған. Қазір Иранда 15  мыңға жуық қазақ тұрады, олар әлі күнге дейін ұлттық салт-дәстүрін сақтап келеді.

Қазіргі заманғы байланыс

Екі елдің арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылдың 29 қаңтарда орнаған. Яғни Иран Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін алғашқылардың бірі болып мойындаған ел. 

Каспий теңізі арқылы көршілес елдер ретінде экономикалық (мұнай транзиті, сауда), мәдени байланыстар күшейген.

Соңғы жылдары Тоқаев пен Иран президенттері кездесіп, тарихи құжаттар көрмесін ашқан (мысалы, 2025 жылы «Ұлы дала тарихы иран деректерінде» көрмесі).

Қазақстан мен Иран арасындағы саяси және экономикалық байланыстар қазіргі уақытта өте белсенді даму үстінде. Екі ел Каспий теңізінің көршілері ретінде стратегиялық әріптес болып саналады, ал соңғы жылдары (әсіресе 2025 жылы) қатынастар айтарлықтай күшейді.

Саяси байланыстар

Жоғары деңгейдегі кездесулер: 2025 жылдың желтоқсанында Иран Президенті Масуд Пезешкиан Қазақстанға ресми сапармен келді (бұл оның бірінші ресми визиті). Қасым-Жомарт Тоқаевпен кездесуде 14 құжатқа қол қойылды, соның ішінде үкіметаралық келісімдер, құқықтық көмек, сауда, көлік және мәдениет салаларындағы меморандумдар бар. Бірлескен мәлімдемеде екі елдің сындарлы саяси диалогы, өзара құрмет және халықаралық ұйымдардағы ынтымақтастық (ҰҚШҰ, ШЫҰ, ИКҰ, АӨСШ) атап өтілді.

2026 жылдың қаңтарында Қазақстан Сыртқы істер министрінің орынбасары Әлібек Бақаев пен Иран СІМ өкілі кездесіп, 2025 жылғы уағдаластықтардың орындалуын талқылады. Саяси консультациялар жалғасуда.

Қазақстан Иранның Орталық Азиядағы рөлін маңызды деп санайды, ал Иран Қазақстанды Каспийдегі сенімді серіктес ретінде көреді. Екі ел де санкцияларға қарсы тұру, бейбітшілік және халықаралық құқықты сақтау мәселелерінде ұқсас ұстанымда.

Экономикалық серіктестік

Сауда көлемі:

1. ылы жалпы сауда көлемі шамамен $340 млн болған.

2025 жылдың алғашқы 9-10 айында 40-44% өсім байқалған: қаңтар–қыркүйекте $310.8 млн, 10 айда одан да жоғары болды. Алғашқы кезеңде $1 млрд-қа, кейін екі елдің Президенттердің уағдаласуы бойынша бұл көрсеткішті $2-3 млрд-қа жеткізу көзделіп отыр. 

Инвестициялар: Иран Қазақстан экономикасына $220 млн-нан астам тікелей инвестиция салған. Қазақстанда ирандық қатысуы бар 600-ден астам компания тіркелген.

Негізгі салалар:

Көлік және транзит: Иранның оңтүстік порттары (Чабахар, Бендер-Аббас) арқылы Қазақстан тауарларын шығару, теміржол байланыстарын жақсарту (мысалы, Қазақстан–Түрікменстан–Иран коридоры).

Энергетика: Мұнай және газ алмасу (swap) операцияларын қалпына келтіру талқылауда (Қазақстан мұнайын Иранға беріп, Иран Персия шығанағынан экспорттайды).

Ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, фармацевтика, мәдени-гуманитарлық алмасу.

Қазақстан Иранға кемінде $200 млн құны бар тауар тасымалдауға дайын екенін мәлімдеген.

Бизнес ынтымақтастығы: 2025 жылы Қазақстан–Иран бизнес форумы өтті, Іскерлік кеңес жұмысы жанданды. Тегеранда Қазақстан Сауда үйін ашу жоспарлануда.

Қазақстан мен Иран - ежелден көршілес, мәдени жақын, кейде қақтығысқан, бірақ әрқашан өзара әсер еткен екі өркениет.