Бір қарағанда әртүрлі, бір-бірінен алыс жатқан өркениеттер бір мезетте әлсіреп, кейбірі мүлде тарих сахнасынан жоғалып кетті. Сол дәуірде Хетт империясы күйреді, оның астанасы Хаттуса қаңырап қалды. Эгей аймағындағы Микен өркениетінің сарайлық жүйесі ыдырап, қалалар босап, бұрынғы мәдени байланыстар үзілді. Сириядағы Угарит сияқты маңызды сауда орталықтары өртеніп, қайта қалпына келмеді. Ал Мысыр болса толық құламаса да, ауыр дағдарысқа түсіп, сыртқы ықпалын едәуір жоғалтты.

Осы құбылыспен қатар тарихта ерекше бір атау пайда болды — «Теңіз халықтары». Бұл атауды бізге Мысыр деректері жеткізеді. Перғауын Рамсес III тұсындағы жазбалар мен Мединет-Абу ғибадатханасының қабырғаларындағы бейнелерде теңіз арқылы келген белгісіз тайпалармен соғыс суреттеледі. Олар бір халық емес, әртүрлі топтардың біріккен қозғалысы болуы мүмкін. Деректерде Шерден, Шекелеш, Пелесет, Дануна сияқты атаулар кездеседі. Бірақ олардың нақты кім екені, қайдан келгені туралы ортақ, нақты тұжырым жоқ.

Қызығы — біз бұл адамдарды тек Мысырдың көзқарасы арқылы ғана көреміз. Олар өз жазуын, өз дерегін қалдырмаған. Сондықтан «Теңіз халықтары» тарихта бір жағынан нақты күш ретінде көрінсе, екінші жағынан беймәлім, көлеңкелі құбылыс болып қалып отыр. Қола дәуірінің күйреуін түсіндіруге келгенде де бір ғана себеппен шектелу қиын. Бір зерттеушілер мұны климаттың өзгеруімен, ұзаққа созылған құрғақшылықпен байланыстырады. Басқалары сауда жүйесінің үзілуін, әсіресе қола өндіруге қажет қалайының жетіспеуін негізгі фактор дейді. Кейбірі ішкі әлеуметтік дағдарыстар мен көтерілістерді, енді бірі жер сілкіністері мен табиғи апаттарды алға тартады. Шындық, мүмкін, осы себептердің бәрі қатар әсер еткен күрделі жағдай болса керек.

Ең маңыздысы — бұл күйреу тек мемлекеттердің құлауымен шектелмеді. Ол жазу жүйелерінің үзілуіне, қалалық мәдениеттің әлсіреуіне, тұтас аймақтың бірнеше ғасырға артқа шегінуіне алып келді. Микен әлеміндегі жазба мәдениет жоғалып, кейінгі Грекия ұзақ уақытқа дейін қарапайым, бытыраңқы қоғамға айналды. Сондықтан «Теңіз халықтары» мәселесі бүгінге дейін толық шешілмеген тарихи түйіндердің бірі болып отыр.  Яғни бұл оқиға бір халықтың жеңісі емес, тұтас бір жүйенің күйреуі туралы әңгіме. 

Бұл оқиғаны қазақ тарихының ұзақ эволюциясымен жанама түрде сабақтастыруға болады. Қола дәуіріндегі Жерорта теңізі өркениеттері құлаған кезде, Еуразия кеңістігінің шығыс бөлігі — соның ішінде қазіргі Қазақстан аумағы — әлі де андроновтық мәдениет деңгейінде дамып жатқан еді. Сол кезеңдегі сауда жүйелерінің үзілуі мен қола экономикасының дағдарысы кейіннен дала өңірінде мал шаруашылығының күшеюіне, көшпелі өмір салтының орнығуына ықпал еткен ұзақ тарихи өзгерістердің бір бөлігі ретінде қарастырылады.
Осы тұрғыдан алғанда, «Қола дәуірінің апатты күйреуі» қазақ даласының кейінгі көшпелі өркениетке бет бұруына жанама тарихи фон болған Еуразиялық ірі трансформацияның бастауларының бірі деуге болады.