Мамыр айындағы тарихи дипломатиялық қадамдар

1992 жылдың мамыр айы жаңадан шаңырақ көтерген Тәуелсіз Қазақстан үшін геосаяси тұрғыдан өте маңызды әрі қарбалас кезең болды. Бар-жоғы үш күн ішінде – 26, 27 және 28 мамырда – еліміз Еуропа, Солтүстік Африка және Парсы шығанағы сияқты стратегиялық аймақтармен дипломатиялық байланыс орнатып үлгерді. Бұл оқиғалар Қазақстан дипломатиясының көпвекторлы әрі теңгерімді сыртқы саясатының негізін қалады.

Мамыр айының соңындағы сол бір айтулы күндер еліміздің халықаралық аренадағы картасын айқындап берді.

26 мамыр (Еуропа бағыты): Қазақстан Еуропаның жетекші мемлекеттерімен байланыс орнату арқылы батыс әлеміне есік ашты. Бұл қадам елімізге еуропалық стандарттарды, инвестиция мен озық технологияларды тартуға жол салды.

27 мамыр (Солтүстік Африка): Араб әлемі мен Африка құрлығының ықпалды елдерімен дипломатиялық қатынастардың негізі қаланды. Бұл бағыт Қазақстанның мұсылман әлеміндегі беделін арттыруға септігін тигізді.

28 мамыр (Парсы шығанағы): Экономикалық және энергетикалық әлеуеті зор Парсы шығанағы аймағымен байланыс орнатылды. Бұл қадам кейіннен елімізге ірі араб инвестицияларының келуіне және ислам қаржыландыру институтының дамуына берік іргетас болды.

1992 жылдың мамыр айындағы дипломатиялық серпіліс Қазақстанның тек аймақтық мемлекет емес, жаһандық деңгейде ойлай алатын, сыртқы саясаты ашық әрі сенімді серіктес екенін бүкіл әлемге паш етті.

Тарихтан цифрлық көшбасшылыққа

1992 жылы дипломатиялық қатынас орнаған сәтте екі ел де кеңестік шикізаттық құрсаудан шығудың жолын іздеп жатқан еді. Арада өткен 34 жыл ішінде бұл вектор нақты технологиялық альянсқа айналды.

Эстония әлемдегі ең озық цифрлық мемлекеттердің бірі (e-Estonia) саналады. Олардың 2001 жылдан бері қолданып келе жатқан ашық кодты X-Road платформасы Қазақстанның мемлекеттік органдар арасындағы дерек алмасу жүйесі — Smart Bridge платформасының негізіне айналды. Бұл бюрократияны азайтып, мемлекеттік қызметтердің 92%-ын электронды форматқа көшіруге мүмкіндік берді.

Нәтижесінде, Қазақстан БҰҰ-ның 2024 жылғы E-Government Development Index қорытындысында 193 елдің ішінде 24-орынға шығып, Онлайн қызмет көрсету индексі (OSI) бойынша Оңтүстік Корея, Дания және Эстониямен бірге әлемдік ТОП-10 елдің қатарына енді.

Соңғы екі жылда бұл ынтымақтастық киберқауіпсіздік пен жасанды интеллект (AI) саласындағы нақты жобалармен толықты.

Кибер-жаттығулар мен Мұрағатты қорғау: Эстонияның әйгілі кибер-полигоны CR14 тәжірибесіне сүйене отырып, Қазақстанның Мемлекеттік техникалық қызметі (МТҚ) мен эстондық RIA орталығы арасында сындарлы инфрақұрылымдарды хакерлік шабуылдардан қорғау бойынша бірлескен ұлттық кибер-жаттығулар өткізілуде.

Жасанды интеллектіні реттеу: Еуропалық Одақтың EU AI Act заңнамалық базасын негізге ала отырып, Қазақстан өз елінде AI дамытудың заңдық нормаларын әзірлеуге Эстонияның e-Governance Academy (eGA) сарапшыларын тартты.

Astana Hub пен Еуропа нарығы: Astana Hub пен эстондық IT-инкубаторлар арасындағы келісімдер аясында қазақстандық GovTech стартаптары Еуропа нарығына шығып, тікелей инвестиция тарта бастады.

Бүгінде екі елді тек қана технология емес, терең рухани байланыс та біріктіреді. Сталиндік репрессия жылдары мыңдаған эстондар Қазақстанға жер аударылды. 

Марокко және Бахрейн: Ислам әлемі мен «Абрахам келісімдері»

1992 жылдың мамырында Араб және Ислам әлемімен басталған байланыстар бүгінгі күннің геосаяси реалдығында мүлдем жаңа, прагматикалық мазмұнға ие болды.

Марокко - Африкаға ашылған терезе

2020 жылы Рабатта Қазақстан елшілігінің ашылуы екі ел арасындағы қарым-қатынасты жаңа деңгейге көтерді. Бүгінде Қазақстанның Мароккоға экспорты $609 млн-ға жетті (негізінен күкірт, көмір және темір жартылай фабрикаттары). Қазіргі таңда екі ел арасында толық визасыз режимді (Visa-free) енгізу келіссөздері белсенді жүріп жатыр.

Бахрейн және Исламдық қаржыландыру

Бахрейн Королі шейх Хамад бен Иса Әл Халифаның Қазақстанға жасаған тарихи сапарынан басталған байланыс бүгінде экономикалық сипатқа ие. Қазақстан-Бахрейн Іскерлік кеңесі аясында Астана халықаралық қаржы орталығы (AIFC) мен Бахрейннің Ислам қаржы нарығы арасындағы интеграция тереңдеп келеді.

Қазақстанның осы араб елдерімен (Бахрейн, Марокко, БАӘ) және сонымен бірге Израильмен (дипломатиялық қатынас 1992 жылы сәуірде орнаған) теңгерімді қарым-қатынасы Abraham Accords платформасы аясында жаңа серпін алды. Бұл Қазақстанға Таяу Шығыстағы қақтығыстардан тыс тұрып, тек прагматикалық мақсаттарды — Agritech (ауыл шаруашылығы технологиялары), су үнемдеу, жасыл энергетика және логистика жобаларын бірлесе дамытуға жол ашты.

1992 жылғы мамыр айының қысқа қадамдары бүгінгі қуатты мемлекеттің заманауи дипломатиялық архитектурасын қалады.

1992 жылдың мамырына дейін де Қазақстан бірқатар мемлекеттермен дипломатиялық қатынас орнатып үлгерген болатын.

Қазақстан 1991 жылдың 16 желтоқсанында тәуелсіздік алғанымен, сыртқы саяси ведомствоның құрылымы мен жұмысы 1992 жылы ресми түрде қалыптасты.

1992 жылдың 2 шілдесі — Президент Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі туралы» Жарлыққа қол қойды. Дәл осы күн тәуелсіз Қазақстан дипломатиясының ресми бастауы болып саналады. 

Содан бері ел әлемнің 180-нан астам мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. бірақ ресми түрде дипломатиялық қызметтің құрылғаны 1992 жылдан бастап есептеледі.

Мамыр айының маңыздылығы — еліміздің Еуропа, Солтүстік Африка және Парсы шығанағы сияқты жаңа, стратегиялық аймақтарға бір мезетте, жаппай шыға бастаған ерекше серпінді кезеңі болғандығында.

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы дипломатиялық байланыстарының хронологиясына көз жүгіртсек, мамырға дейін мынадай маңызды қадамдар жасалды:

1. Ең алғашқы тарихи қадамдар (1991 жыл, Желтоқсан)

Қазақстан 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, бірнеше күннен соң-ақ алғашқы дипломатиялық қатынастар орнай бастады:

АҚШ: 1991 жылы 25 желтоқсанда Қазақстанның тәуелсіздігін алғашқылардың бірі болып танып, дипломатиялық байланыс орнатты.

Түркия: Бауырлас мемлекет еліміздің тәуелсіздігін ең бірінші болып мойындап, ресми қатынастарды жылдам бекітті.

Қытай: 1992 жылдың қаңтар айының басында-ақ іргелес көршімізбен ресми байланыс орнады.

1992 жылдың алғашқы айлары (Қаңтар – Сәуір)

Мамырға дейін Қазақстан әлемнің басты державаларымен және көршілерімен дипломатиялық көпірлерді тұрғызып үлгерді. Олардың қатарында Ұлыбритания, Франция, Германия сияқты Еуропаның алпауыттары бар. 

Сол секілді, Ресей және басқа да ТМД елдері кірді. Оңтүстік Корея, Жапония сияқты Азияның экономикалық алыптарымен байланыс орнатылды.

Ендеше мамыр айының ерекшелігі неде?

1992 жылдың мамырына дейін Қазақстан көбіне әлемдік алып мемлекеттермен (АҚШ, Қытай, Ресей, Ұлыбритания) байланыс орнатуға күш салса, мамыр айында географиялық шекарасын кеңейтті.

Дәл осы айда еліміз дипломатиялық аренада «көпвекторлылық» принципін іс жүзінде көрсетіп, бұрын-соңды тығыз байланысы болмаған өңірлерге - Парсы шығанағының бай араб елдеріне және Солтүстік Африкаға таныла бастады. Сондықтан бұл ай мақалада «әлемдік аренаға нық қадам басып, географиясын кеңейткен ай» ретінде ерекше атап өтіледі.

Бүгінгі таңда 34 жылдық тарихы бар Қазақстан дипломатиясы – үлкен мектеп, сыртқы саяси тұрақтылықтың кепілі. Осы жылдар ішінде еліміз дүниежүзінің жүздеген мемлекетімен достық әрі стратегиялық байланыс орнатты. Сонымен қатар, ұлттық шекарамызды халықаралық құқық шеңберінде толық шегендеп алды. Осының арқасында еліміз бүгінде әлемдік деңгейдегі ірі бітімгерлік процестердің орталығына айналып отыр.