Ірі қара жабдықтары
Қазақ тұрмысында әр түліктің өзіне лайық жабдығы болған. Жылқыға ер-тұрман, түйеге қом мен мұрындық қолданылса, сиыр малына да оның жасына, атқаратын қызметіне қарай түрлі құрал жасалған. Дәстүрлі атаулар қатарында бұйда, жанауыз, жарма немесе мойынтұрық, сірге, тұмылдырық және ыңыршақ кездеседі.
Бұйда – өгізді жетектеуге және жұмыс кезінде басқаруға арналған жетек жіп. Дәстүрлі шаруашылықта өгіз арба тарту, жүк тасу, жер жырту сияқты күш қажет ететін жұмыстарға пайдаланылған. Осындай кезде оның жүрісін бағыттап, адам ырқына көндіру үшін бұйда қолданылған. Бұйда өгіздің мұрнындағы мұрындықтың шығыршығына тікелей байланған. Сондықтан жетектеуші бұйданы тартып немесе босатып, өгіздің бағытын өзгертіп, жүрісін бақылаған. Мұрындық арқылы басқару ірі әрі күшті малды тікелей күш жұмсамай-ақ икемдеуге мүмкіндік берген. Дәстүрлі бұйданың ұзындығы шамамен екі құлаш болған. Оны көбіне қыл араластырылған қой жүнінен есіп, жуандығын сұқ саусақ шамасында жасаған. Мұндай жіп әрі берік, әрі қолға ұстауға қолайлы болған.
Жарма (мойынтұрық) – өгізді арбаға, соқаға және басқа да жегін құралдарына қосқанда мойнына салынатын ағаш әбзел. Дәстүрлі шаруашылықта өгіз күш көлігі ретінде кең пайдаланылып, онымен жер жыртқан, арба тартқан, жүк тасыған. Осындай жұмыстарда өгіздің тарту күшін жегінге дұрыс түсіру үшін мойынтұрық қолданылған. Мойынтұрық өгіздің мойнына лайықталып жасалған. Ол мал тартқан кезде күштің мойын мен иық тұсына түсуіне жағдай жасап, арба немесе соқаға жегілген өгіздің қозғалысын жұмысқа пайдалануға мүмкіндік берген. Мойынтұрықтың қозғалмай, орнықты тұруы үшін оған арнайы бекіткіш бөлшектер орнатылған. Сондықтан ол жеке бір ағаштан ғана емес, бірнеше бөлшектен тұратын жегін жабдығының негізгі бөлігі болған. Бұл құралдың атауы өңірге қарай әртүрлі айтылған. Қазақ тіліндегі деректерде мойынтұрық, мойынағаш, жарма, жармау, өгіз қамыт атаулары кездеседі.
Жанауыз – өгізді жеккен кезде оның мойнын жармаға, яғни мойынтұрыққа бекітіп тұратын ағаш бөлшек. Ол жегін жабдығының құрамына кіріп, мойынтұрықтың өгіздің мойнында дұрыс әрі орнықты тұруына қызмет еткен. Соның арқасында мойынтұрық мал қозғалған кезде орнынан сырғып немесе босап кетпей, тарту жұмысына лайық қалыпта тұрған. Жанауыздың қызметі әсіресе өгізбен ауыр жұмыс атқарғанда маңызды еді. Жер жырту немесе арба тарту кезінде жегінге күш тұрақты түсуі үшін мойынтұрықтың малдың мойнында берік орналасуы қажет болған. Осы міндетті атқарған жанауыз өгізді шаруашылық жұмысына дұрыс жегуге мүмкіндік берген.
Сірге – бұзаудың немесе тайыншаның енесін еркін емуіне жол бермеу үшін тұмсығына тағылатын арнайы құрал. Ол әсіресе бұзау енесімен бірге жайылған жағдайда қажет болған. Сірге тағылған төл шөп жеп, су іше алғанымен, сиырдың желініне жақындап емуіне мүмкіндік болмаған. Сіргенің бірнеше үлгісі қолданылған. Соның бірі – тұмылдырық сірге. Ол ағаштан жасалып, ұштары үшкірленген және бұзаудың тұмсығына бау арқылы бекітілген. Малдың тұмсығын ағаш қажамауы үшін оның тиетін тұсын киізбен немесе былғарымен қаптаған. Сіргенің бауы бұзаудың желкесінен айналдыра байланып, құралды орнында ұстап тұрған. Бұзау енесін емуге ұмтылған кезде сіргенің шығыңқы ұштары сиырға тиіп, оның төлді емізуіне кедергі жасаған. Ал бұзаудың жайылуына немесе су ішуіне сірге бөгет болмаған. Тағы бір түрі істік сірге деп аталған. Ол қысқа әрі жұмыр ағаштан жасалып, екі ұшы үшкірленген. Ағаштың орта тұсы бұзаудың танау тесіктерінің арасындағы жарғаққа орналастырылып, түсіп қалмауы үшін екі жағынан көн таспамен бекітілген. Мұндай сіргені қажет кезінде салып, қайта алып тастауға ыңғайлы болған.
Тұмылдырық – бұзаудың енесін өз бетінше еміп қоюына жол бермеу үшін тұмсығына кигізілетін құрал. Ол, әсіресе, енесімен бірге жүретін немесе желіде тұрып-ақ сиырға жанасып емуді әдетке айналдырған бұзауларға қолданылған. Тұмылдырық бұзаудың тұмсығын сыртынан қоршап, оның сиырдың емшегін аузына алып емуіне кедергі жасаған. Соның арқасында төлді енесінен мүлде бөліп жібермей-ақ, оның сүтті қалаған уақытында еміп қоюын шектеуге мүмкіндік туған. Дәстүрлі сауын шаруашылығында бұл маңызды болған, өйткені бұзаудың енесіне жамырап, бақылаусыз емуі сауылатын сүт мөлшеріне әсер еткен.
Тұмылдырық пен сіргенің атқаратын қызметі ұқсас болғанымен, екеуінің құрылысы мен тағылу тәсілі бөлек. Тұмылдырық бұзаудың тұмсығына сыртынан кигізілсе, сірге танау тұсына тағылған. Кей жағдайда төлді енесімен бірге жайылымға жібергенде осы құралдардың бірі пайдаланылған.
Ыңыршақ – өгіздің арқасына салынып, үстіне жүк артуға арналған ағаш әбзел. Қазақ шаруашылығында өгіз тек арба немесе соқа тартуға ғана емес, жүк тасуға да пайдаланылған. Осындай жағдайда малдың арқасына ыңыршақ салынып, жүк соның үстіне теңделіп артылған. Ыңыршақтың негізгі бөлігі ағаштан құрастырылған қаңқа болған. Оның ер тәрізді құрылымы жүктің малдың арқасына тікелей түспей, белгілі бір аумаққа бөлініп орналасуына мүмкіндік берген. Үстіне артылатын заттар екі жаққа теңестіріліп орналастырылғандықтан, өгіз ауыр жүкті алып жүруге бейімделген.
