Іле дариясына пароход: отарлық шекарадан – экономикалық дәлізге

Іле дариясына пароход жүргізілмекші

Бұдан біраз күн ілгері Фрунзе шаһарында екі кішкене пароход (моторлы кішкене кеме) келтірілді, бұл пароходтар Іле дариясында жүргізіледі. Жоғарғы пароходтар Ярослоав шаһарындағы пароход зауытында істелген. Әрбір пароходтың ұзындығы 25 кезден болып, ішінде 20 кісілік орын бар. әрбір пароходтың 120 аттық күші болып, электр жарығы бар, бағасы 30 мың сом. Бұл пароходтар жүк тасу үшін келтірілген, Іле дариясының бойында осы күнде әрбірі 2 мың, 3 мың пут жүк көтереді, бұл қайықтарды жоғарыда айтылған пароходтармен сүйретеді. Пароходты жүргізудің алдында өткен жылы Іле дариясында жүргізу мүмкіндігін мамандар ьарапынан ьексеріліп жүргізуге мүмкін деп табылған болатын. Іле дариясында пароход жүргізілмегендіктен қытай Балқашпен қатынас жасай алмағандықтан ол жердегі байлықтардан толық дәрежеде пайдалана алмай келген болатын. Іле дариясына пароход жүргізілсе жоғарғы байлықтарды игеріп Балқашпен болатын байланысты жақындатады. Фрунзе шаһарынан Іле қыстағына дейін бұл пароходтар арбамен жеткізіледі, бұл үшін лайықты қылып үлкен арбалар жасалып жатыр. 

А.Б

«Эркин Тоо» газеті №37. 28 наурыз 1927 жылы, 2-бет

Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласына Ярославльдегі зауыттан жеткізілген екі шағын пароход – жаңа экономикалық дәуірдің символы іспеттес. Бұл өзен флотилиясы, ең алдымен, Іле өзені арқылы жүк тасымалдау жүйесін жолға қою мақсатында жоспарланған. Пароходтардың техникалық сипаттамасы – 25 кез ұзындық, 120 ат күші, электр жарығымен жабдықталуы – сол кезең үшін елеулі жетістік болған. 30 мың сомдық бұл кемелер жүк тасымалдаумен қатар, саяси маңызға да ие еді: ол – Кеңес билігінің шекаралық өңірлерді біртіндеп индустрияландыруға кіріскенінің белгісі.

Мақалада ерекше айтылған жайт – Қытаймен арадағы байланыстың нашарлығы. Кеңес билігі Балқаш көлі мен Қытай шекарасындағы экономикалық әлеуетті игеру үшін Іле дариясын логистикалық арна ретінде пайдалануға тырысып отыр. Бұл Жетісу мен Шыңжаң арасындағы байырғы керуен жолдарының кеңестік үлгіде қайта жаңғыруы.

Фрунзеден Іле қыстағына дейінгі аралыққа пароходтарды арбамен жеткізу қажеттігі инфрақұрылымның әлсіздігін көрсетсе де, соған қарамастан жоба жүзеге асқан. Мұның өзі Кеңес өкіметінің таулы-далалық өңірлердегі сауда-саттықты, шикізат тасымалын күшейтуге мүдделі болғанын көрсетеді.

Пароход жүргізу – тек экономикалық қадам емес, ол – көшпенді халықтар үшін жаңа шаруашылық қатынастардың басталуы. Бұрын тек мал айдап, керуенмен жүк артатын қырғыз бен қазақ елі енді өзен-көлік жүйесіне бейімделуге мәжбүр болды. Бұл тауар айналымын жеделдетіп, кооперация мен сауданың жандануына жол ашты.

Сонымен қатар, бұл бастама Іле бойындағы ауылдар мен шағын қыстақтардың Балқаш пен Ферғана арасындағы ішкі рынокқа шығуына мүмкіндік берді. Кеңестік кооператив жүйесі мен жоспарлы экономика аясында қазақ-қырғыз шекарасына жақын елді мекендердің сауда ауқымы кеңейді.

«Іле дариясына пароход жүргізілмек» деген бұл хабар – жай техникалық жаңалық емес, ол – кеңестік биліктің шекарадағы халықтарды жаңа экономикалық кеңістікке бейімдеуге тырысқан қадамының көрінісі. Бұл бастама кейінгі онжылдықтарда қалыптасқан Іле бойындағы экономикалық жүйенің, көлік қатынасының және халықаралық байланыстардың алғашқы дүмпуі болды. Бүгінде Іле өзені жағалауы Қазақстанның ғана емес, бүкіл Орталық Азияның стратегиялық көлік-логистика дәліздерінің бірі саналады.