Қазақстан аумағындағы ең алғашқы ресми, ғылыми негізде құрылған емдеу-сауықтыру мекемесі — «Капал-Арасан
Қазақстанның бай табиғаты, емдік сулары мен асқар таулары ерте заманнан-ақ саяхатшылардың назарын аударған. Алайда еліміздегі туризм мен санаторий-курорттық саланың ресми түрде қалыптасып, жүйелі дамуы XIX ғасырдың ортасы мен XX ғасырдың басына тұс келеді.
Қазақстан тарихындағы алғашқы демалыс орындары мен шипажайлардың қалай пайда болғаны — еліміздің туризм индустриясының іргетасы.
«Капал-Арасан» шипажайы (1886 жыл)
Қазақстан аумағындағы ең алғашқы ресми, ғылыми негізде құрылған емдеу-сауықтыру мекемесі — «Капал-Арасан». Ол Жетісу өңірінде (қазіргі Жетісу облысы, Ақсу ауданы), Жоңғар Алатауының теріскей баурайында, Бүйен өзенінің аңғарында орналасқан.
Шипалы судың ашылуы мен зерттелуі: Бұл жердегі термалды бұлақтардың емдік қасиетін жергілікті халық ертеден білген. Алайда, бұл орынды ғылыми тұрғыда зерттеп, ресми айналымға енгізу ісі XIX ғасырдың ортасында, дәлірек айтқанда 1847 жылы Капал бекінісі ірге тепкеннен кейін басталды. Арасан көздерін алғаш рет жүйелі зерттеп, күнделігіне түсірген атақты ғалымдар — Пётр Семёнов-Тян-Шанский (1856 жылы) және қазақтың ұлы ағартушысы, саяхатшы Шоқан Уәлиханов болды.
Медициналық сараптама: XIX ғасырдың екінші жартысында (1880-жылдардың соңында) Жетісу өңірінде қызмет еткен әскери дәрігер доктор А. Зеланд бұлақ суының құрамын егжей-тегжейлі зерттей келе, оның Ресейдегі әйгілі «Кавказ минералды суларынан» еш кем түспейтінін дәлелдеді. Судың құрамында натрий, сульфат, хлорид және кремний қышқылының жоғары мөлшері анықталды.
Инфрақұрылымның қалыптасуы және ресми ашылуы: Шипалы су көздерін мемлекеттік деңгейдегі ерекше қорғалатын орын ретінде қалыптастыру ісі Жетісу облысының алғашқы әскери губернаторы Г. А. Колпаковскийдің тұсында жаңа серпін алды. 1886 жылы облыстық басқарма тарапынан шипажайдың алғашқы ресми бас жоспары бекітіліп, алғашқы емдеу ғимараты тұрғызылды. Осы жыл шипажайдың ресми ашылған уақыты болып саналады.
Жетісу облыстық басқармасының инженерлік бөлімінің бақылауымен минералды су шығатын көздердің басын тазалап, бекіту (каптаж жасау) жұмыстары жүргізілді. Судың жылуы мен құрамын сақтау үшін ағаштан қиып жасалған арнайы ванналар орнатылып, үстіне шағын жабық павильондар салынды. Емделушілер үшін әскери-медициналық лазарет корпусы, шағын тұрғын үйлер (флигельдер) мен асхана бой көтерді. Бүйен өзенінің бойынан тоғай ағаштары өсіріліп, қолдан үлкен демалыс бағы (парк) қалыптастырылды.
«Бурабай» курорты (1910 жыл)
Бүгінде «Қазақстанның Швейцариясы» атанған Бурабайдың туристік орын ретінде танылуы ХХ ғасырдың басынан басталады.
Алғашқы қадамдар: 1910 жылы Бурабай көлінің жағасында алғашқы жекеменшік қымызбен емдеу орны (санаторий) ашылды. Оның негізін салушы дәрігер Ф. Н. Емельянов болды.
Мемлекеттік мәртебесі: 1920 жылы 14 мамырда шыққан «Курорттық аймақтар туралы» декрет негізінде Бурабай ресми түрде мемлекеттік маңызы бар курорт мәртебесін алды. Көлдің таза ауасы, қарағайлы орман мен шипалы лай (балшық) және қымызбен емдеу әдісі бұл жерді КСРО-дағы ең танымал демалыс орындарының біріне айналдырды. 1930 жылдары мұнда бірнеше ірі санаторийлер бой көтерді.
«Рахман қайнарлары» (1931 жыл)
Шығыс Қазақстанның інжу-маржаны — «Рахман қайнарларының» тарихы да өте тереңде жатыр.
Ашылуы мен ғылыми сипатталуы: Аңыз бойынша, 1763 жылы Рахман есімді аңшы жараланған маралдың осы ыстық бұлаққа түсіп, жазылып кеткенін көреді. Осыдан кейін бұлақтың аты «Рахман қайнары» деп аталады. Ал бұл бұлақтың алғашқы ғылыми сипаттамасын 1834 жылы белгілі зерттеуші әрі физик Ф. Геблер жасаған.
Статусы мен дамуы: Ресми зерттеулер XIX ғасырдың соңында жалғасып, алғашқы демалушыларға арналған үйшіктер ХХ ғасырдың басында салынды. 1931 жылдан бастап мұнда емдік-сауықтыру орны ретінде алғашқы тұрақты жұмыс істейтін мемлекеттік инфрақұрылым іске қосылды. Мұндағы радонды жылы сулар тірек-қимыл аппаратын емдеуде теңдессіз саналады.
«Сарыағаш» курорты (1954-1958 жылдар)
Қазақстанның оңтүстігіндегі ең танымал «Сарыағаш» шипажайының тарихы мұнай іздеу жұмыстарымен тікелей байланысты.
Тарихы: 1949 жылы бұл аймақта мұнай барлау ұңғымаларын (№7 ұңғыма) бұрғылау кезінде үлкен тереңдіктен (1100 метрден астам) ыстық минералды су атылып шығады. Судың химиялық құрамы атақты «Трускавец» пен «Боржоми» суларынан кем түспейтіні анықталды.
Іске қосылуы: Судың қасиеттері толық зерттелгеннен кейін, 1954 жылы алғашқы бальнеологиялық емхана келушілерді қабылдай бастады. Ал қазіргі заманауи ірі шипажай кешенінің ресми ашылуы 1958 жылы өтті. Кейіннен бұл орын Орталық Азиядағы ең ірі бальнеологиялық курорттардың біріне айналды.
Алғашқы туристік ұйымдар
Қазақстанда ұйымдасқан туризм (экотуризм, жаяу жорықтар мен альпинизм) ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында серпін алды.
1930 жылы Алматыда КСРО Пролетарлық туризм және экскурсиялар қоғамының (ОПТЭ) қазақстандық бөлімшесі құрылды.
Бұл еліміздегі туризмді мемлекеттік деңгейде жүйелі басқарудың алғашқы ресми қадамы еді.
Іле Алатауының игерілуі және «Горельник»: 1930-1932 жылдары Алматы маңындағы шатқалдарда алғашқы туристік соқпақтар мен паналайтын орындар пайда болды. Ал 1936 жылы Кіші Алматы шатқалында әйгілі «Горельник» бүкілодақтық альпинистік лагері ресми түрде ашылды. Осы жерден Ыстықкөлге өтетін алғашқы бүкілодақтық туристік маршруттар бастау алды.
Шыңдарды бағындыру: Алматылық туристер (Г. Белоглазов бастаған топ) алғаш рет 1930 жылы Іле Алатауының Комсомол (қазіргі Нұрсұлтан) шыңын бағындырды. Кейіннен, 1935 жылы 250-ден астам адамның қатысуымен тұңғыш жаппай комсомолдық альпиниада ұйымдастырылды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде Қазақстандағы барлық негізгі шипажайлар мен демалыс орындары жаппай мемлекеттік меншікке өтіп, Денсаулық сақтау халық комиссариаты мен кәсіподақтардың қарамағына берілді.
Осы кезеңде Алматы мен Мәскеудің курортология институттарының мамандары арнайы зерттеулер жүргізіп, республикадағы емдеу-сауықтыру орындарын бір жүйеге келтірді. 1930-1950 жылдары «Капал-Арасан», «Бурабай» сынды орындарда бір мезгілде жүздеген адамды қабылдай алатын жаңа жатын корпустары, гидропатиялық (сумен емдеу) емханалары мен заманауи зертханалар салынды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында «Капал-Арасаннан» басталған бұл сапар бүгінде еліміздің туристік кластерінің негізгі тірегіне айналды.
Тарихи демалыс орындары тек емдеу орталықтары ғана емес, сонымен бірге өткен ғасырлардың сәулет және мәдени мұрасы ретінде де Қазақстан тарихының ажырамас бөлшегі болып отыр.
