Чянлұңның 20-жылы 8-айдың 14-күні

(1755 жылы 19 қыркүйек)

Әскери құпиялық амбан[1]дарына: «бандилар сарайға жолдаған мәліметінде: жарлығыңыз бойынша Әмірсанаға қосынға қайту жөнінде бұйрық берген едік. Осы аралықта оның өзі қазақтарға жіберілген Данжын және олар жіберген елшілікпен бірге келіп қалды. Қазір біздің алдымызда елпек қағып жүр. Арада оқиға шықпасын деп Әмірсананы шұғыл (Бейжіңге) қайтаруды қолайсыз көріп отырмыз әрі оны қайтару жөніндегі әрекетімізді де табан аузында тоқтаттық» деген сөздерді айтыпты. (Бандидың) бұлай істеуі нақты жағдайға едәуір сай келетін сияқты. Бірақ қазақтардың елшісі Әмір батыр Бейжіңге барсақ деп талап еткен екен. Бандилар оған: Абылайдың бағын болу жөніндегі адал ниетін қолдау біз үшін парыз. Ежен[2] ханға қолма-қол мәлімдеп, оған қол тапсыруға сіздерді Бейжіңге Әмірсанамен бірге жүргізейік, – деп ашық айтсын. Осылай істегенде олар ішкергі өлке генералдарының қолындағы билік шарқын тұшынатын болады әрі Әмірсана да бөгеттік жасауға шарасыз қалады. Қазіргі тұста олардың елшілерін кері қайтарып Әмірсананың шешіміне ден қойсаңдар, Әмірсана оларды Бейжіңге жібере қоймайды. Себебі, Әмірсана қазақ елшілігінің Бейжіңге келіп, Ежен ханға қол тапсыруын қаламайды. Бірақ оны тосуға да амалы жоқ. Сондықтан ол шешім Бандидың алдында қабылданады деп бұйырса керек. Ал қазір Банди[3] ерікті Әмірсанаға беріп, оның тұзағына түскен. Бұл шынында шешім жағындағы ағаттық. Егер қазақтар былайғы жерде елші жіберіп жатса, оларды төте астанаға жеткізіңдер. Ал Әмірсананың ағасы Пүрбі, жайсаң [4]Ұбаш және қашып-пысып жүрген Гүмбіжәп сияқтылар онымен (Әмірсанамен) бірге Бейжіңге келсе де, не бұрынғы жайылымдық жерінде қала тұрса да мейлі, лайығына қарай бекім жасаңдар, Ұлы Мыңған тобынан шыққан Дежит Сайқын алғаш бағынған кезде өте тәупиқты адам болып көрінген еді. Кейін келе астамшылық істеп, ашкөздігін көрсетіп алды. Әмірсананың кісілеріне ілескені тағы бар. Бандилар қадағалай бақылап, оның ісін жағдайға қарай шешсін. Бандилардың хабарлаған тағы бір ісі: Самбыл жиысындағы Нерба Лама Әмірсананың бұрынғы жерлеріңде тұра беріңдер, Бейжіңге бармаңдар деп өздерін азғырса да, онымен келіспегенін астыртын мәлімдепті. Ол Әмірсананың әр жердегі жайсаңдарға бұрынғы ата қоныстарыңа барып алыңдар, – деп жасырын байланыс жасап жүргенін де паш еткен. Демек ол әбден сыйлауға тұрарлық адам екен. Оған табанда далама деген лауазым берілсін. Келер жылы (Бейжіңге) зияраттап, Еженмен дидарласуына да жағдай туғызылсын. Қазір Бошағыштың қазақтары құзырымызға қарату әрекетіне Жаң-У, Аралбайлар да селбесіп отыр. Қазақ елшілігін шапшаң аттандыру ісін Бошағыштарға да айтуға болады. Олар қазақ шекарасына енгенде талан-таражылық жасамасын және басқа шатаққа да ұрынбасын. Тек қорғанысты күшейтсін. (Қазақ) тайпасының адамдары оқыс сұғанақтық жасап шекарамызға кірсе, алдымен істің жөнін түсіндіріп шегініп кетулеріне қузау салсын. Тіл алмай жатса сонда ғана шерік жұмсап қуып тастауға болады. Қазақтарды құзырымызға қарату туралы жағдайды әрдайым мәлімдеп тұрыңдар.

(494-бума, 19-21-беттер)

*** *** ***

Қазақ елшілігі, Әмірсана дағдарысы және Чиң сарайының тікелей бақылау саясаты

1755 жылғы 19 қыркүйектегі бұл жазба – көктем мен жаз бойы біртіндеп жиналған барлық түйіннің бір жерден шыққан тұсы. Егер наурыздағы жарлықтарда Чиң сарайы қазақтарды Давачи ісіне араласып кетуі мүмкін әскери күш ретінде бақылап, Іле мен Жоңғария шегіндегі қозғалысын күдікпен аңдыса, маусым айындағы жазбаларда мәселе шекаралық тәртіпке, Абылай ханға жолданатын талапқа, Жоңғардан кейінгі кеңістікті кім иеленетініне ойысты. Ал қыркүйектегі бұл құжатта сол күдік пен есеп енді тіпті жаңа сатыға көшеді: қазақ елшілігін Бейжіңге тікелей жеткізу, оны Әмірсананың ықпалынан бөліп алу, қазақ-чиң байланысын арадағы делдалдарсыз тікелей сарайдың өз қолына шоғырландыру мәселесі ашық айтылады. Бұл өте маңызды бетбұрыс.

Жазбаның басындағы негізгі жағдайдың өзі күрделі. Бандидің сарайға жолдаған мәліметіне қарағанда, Әмірсанаға қосынға қайту жөнінде бұйрық берілгенімен, сол аралықта ол қазақтарға жіберілген Данжынмен және қазақтар жіберген елшілікпен бірге келіп қалған. Оны бірден Бейжіңге қайтару “арада оқиға шығып кетпесін” деген сақтықпен тоқтатылған. Мұның астарында екі мәселе бар. Біріншіден, Әмірсана әлі ресми түрде Чиң жағындағы тұлға болғанымен, сарай оған толық сенуден қалған. Екіншіден, ол қазақпен байланыс арнасын әлі де өз қолында ұстап қалуға тырысып отыр. Бұған дейінгі жазбаларда Чянлұң Әмірсананы ешқашан толық еркіне жібергісі келмегені анық көрінген еді: 29 ақпанда оны жалғыз хан етпеу, төрт ойратты бөлек-бөлек ұстау, қазақпен қоңсылас болып күшейіп кетуіне жол бермеу туралы күдік ашық байқалса, енді қыркүйекте сол күдік бұрынғыдан да нақтыланып, Әмірсана қазақ–чиң қатынасына бөгет жасайтын нақты саяси кедергі ретінде көріне бастайды. 

Жазбадағы ең маңызды тұстардың бірі – қазақ елшісі Әмір батырдың Бейжіңге баруды талап етуі. Бұл детальдың тарихи салмағы зор. Өйткені көктемгі және жазғы жарлықтарда Чиң сарайы қазақтың игі жақсыларын Бейжіңге келтіріп, Ежен ханға “қол тапсыру” рәсімін орындатуды бірнеше рет көздеген болатын. Ол кезде бұл – жоспар, ұсыныс, дипломатиялық формула деңгейінде еді. Ал қыркүйектегі құжатта біз соның нақты іске аса бастағанын көреміз: қазақ жағының өзі де елшілік жіберу арнасына кірісе бастаған. Бұл – Чиң сарайы үшін жай бір салтанаттық рәсім емес, Жоңғардан кейінгі кеңістікте қазақты кіммен және қалай сөйлестіретініне қатысты шешуші тетік. Сондықтан Бандиге қазақ елшілігін тікелей Бейжіңге аттандыруды ашық айту бұйырылады. Мұндағы басты мақсат – қазақтың саяси ниетін аралық тұлғалар емес, патша сарайының өзі қабылдасын деген талап.

Осы жерде Чянлұңның Әмірсанаға қатысты шынайы бағасы айқын ашылады. Жазбада ашық айтылғандай, Әмірсана қазақ елшілігінің Бейжіңге келіп, Ежен ханға қол тапсыруын қаламайды. Бұл өте мәнді сөз. Неге қаламайды? Себебі қазақ елшілігі Бейжіңге тікелей барса, онда қазақ–чиң қатынасында делдалдық рөл әлсірейді. Ал Әмірсана үшін қазақпен арадағы байланыс – тек дипломатиялық арна емес, өзінің болашақ саяси тірегі де болуы мүмкін еді. Бұған дейінгі жазбалардан оның Тарбағатай алқабына қоңсылас болуға, қазақпен шекаралас кеңістікте орнығуға ұмтылғаны байқалған. Егер қазақ елшілігі Чиң сарайымен тікелей байланыс орнатса, онда Әмірсананың “аралық көпір” ретіндегі мәні күрт төмендер еді. Сондықтан Чянлұң оның қазақ елшілігін Бейжіңге жібергісі келмейтінін өте жақсы түсінген. Бұл – осы құжаттың өзегіндегі негізгі саяси түйіндердің бірі.

Сарайдың Бандиге бағыттаған нұсқауы да соған сай: қазақ елшілігін кері қайтармай, төте астанаға жеткізу керек. Бұл жерде Чиң саясатының жаңа сапасы байқалады. Бұрынғы жарлықтарда қазақты шекарадан асырмай ұстау, пайда-зиянын түсіндіріп қайтару, бағынса шен беру, бағынбаса әскер жұмсамай-ақ сақтық шараларын күшейту жөнінде сөз болса, енді қазақпен қатынасты тікелей орталықтан басқару мақсаты алдыңғы орынға шыққан. Басқаша айтқанда, Чиң сарайы Жоңғарды әскери тұрғыда талқандағаннан кейін, енді даладағы ықпал күресін дипломатиялық орталықтандыру арқылы ұтып шықпақ. Қазақ елшілігін Бейжіңге төте жеткізу туралы нұсқау – осының айқын көрінісі.

Жазбадағы “ішкергі өлке генералдарының қолындағы билік шарқын тұшынатын болады” деген мазмұн да елеулі. Мұнда Чиң сарайы қазақ елшілігі тек патшаның өз құзырына ғана емес, империяның тәртіпке түскен әскери-әкімшілік жүйесіне де куә болсын деп отыр. Бұл – психологиялық және саяси әсер ету тәсілі. Яғни Бейжіңге барған елші жай келіссөз жүргізіп қайтпайды; ол империяның қуатын, тәртібін, басқару ауқымын көреді, сөйтіп кері қайтқанда қазақ ордасына жаңа саяси әсер алып барады. Бұл – Чиңнің дәстүрлі дипломатиялық мәдениетіне тән амал: елшіні қабылдау арқылы оны тек мойындату емес, империялық ауқыммен ықтыру.

Құжатта тек қазақ елшілігі ғана емес, Әмірсананың маңындағы адамдар да назарда тұр. Оның ағасы Пүрбі, жайсаң Ұбаш, қашып-пысып жүрген Гүмбіжәп сияқты тұлғалардың Бейжіңге келуі не бұрынғы жайылымында қалуы жөнінде “лайығына қарай бекім жасаңдар” делінеді. Бұл жолдардың өзі сарайдың Жоңғария ішіндегі бытыраңқы күштердің бәрін жеке-жеке есепке алып отырғанын көрсетеді. Яғни Чиң үшін мәселе бір ғана Әмірсанада емес; оның төңірегіндегі туыстық, саяси, рулық желіні де бақылауда ұстау қажет. Бұл өте орынды еді. Өйткені Жоңғар мемлекеті әскери тұрғыда күйрегенімен, оның элитасы, ру басылары, жайсаңдары мен тәйжілері әлі толық бағындырылып болған жоқ. Сол себепті сарай әр адамды жеке өлшеп, бірін марапаттап, бірін бақылап, бірін бөліп-жарып басқаруға көшкен.

Дежит Сайқынға қатысты тұс та осындай ішкі бақылау саясатының бір көрінісі. Бастапқыда тәуір көрінген адамның кейін астамшылық, ашкөздік танытып, Әмірсана адамдарымен ілесуі жай ғана мінез сипаттамасы емес. Бұл – Чиң сарайының жаңа бағынған элитаға сенімсіздікпен қарап отырғанының белгісі. Жеңіс жарияланғанымен, империя әлі ешкімге толық иланып тұрған жоқ. Кімнің кімге ауа бастайтыны, кімнің қай күшпен байланысы бар екені күн сайын өлшеніп отыр. Осы жағынан алғанда, 1755 жылғы қыркүйек жазбасы Жоңғария “тынышталғанмен”, шын мәнінде саяси тұрақсыздық әлі басылмағанын да көрсетеді.

Самбыл жиысындағы Нерба Ламаның хабары да өте қызық. Ол Әмірсананың “бұрынғы жерлеріңде тұра беріңдер, Бейжіңге бармаңдар” деп әр жердегі жайсаңдарды азғырып жүргенін астыртын жеткізеді. Бұл дерек Әмірсананың неге Чиң үшін барған сайын қауіпті бола түскенін ашып береді. Мұнда ол жай бір наразылық білдіруші емес, Бейжіңге барудан бас тартқызу арқылы орталық билікке мойынсыну рәсімін бұзуға тырысқан саяси ұйымдастырушы ретінде көрінеді. Демек, Чиң сарайының оған деген сенімі жайдан-жай шайқалған жоқ; Әмірсана шын мәнінде орталыққа қарсы балама ықпал алаңын сақтап қалуға әрекет жасаған. Нерба Ламаға дереу лауазым беру және кейін Бейжіңге зияратқа жағдай жасау туралы нұсқау да осы себепті шыққан. Яғни сарай орталыққа адалдық танытқан тұлғаларды тез көтермелеп, сол арқылы қарсылық ортасын ірітуге тырысады. Бұл – Чиңнің далалық және шекаралық саясатында жиі көрінетін тәсіл.

Жазбадағы “Бошағыштың қазақтары құзырымызға қарату әрекетіне Жаң-У, Аралбайлар да селбесіп отыр” деген жер ерекше назар аудартады. Бұл тұс қазақ ішіндегі кейбір топтармен немесе қазаққа жақын отырған шекаралық рулармен байланыс арнасы жүріп жатқанын көрсетеді. Мұны бүкіл қазақ даласының толық бағынуы деп түсінуге болмайды. Бірақ Чиң сарайы үшін осындай ұсақ арналардың өзі өте маңызды болған. Өйткені империя қазақты бір күнде, бір соққымен емес, жекелеген топтармен, шекаралық ықпалдармен, елшілік арналарымен, бедел иелерін тартумен бағындыруға бейім еді. Сондықтан Бошағыштарға да қазақ елшілігін тез аттандыру ісін айтуға болады деуі – орталық дипломатия мен шекаралық ықпал қатар жүргенін білдіреді.

Қазақ шекарасына енгенде талан-тараж жасамау, тек қорғанысты күшейту, ал қазақ тайпасының адамдары оқыс сұғанақтық жасап кірсе, алдымен түсіндіріп қайтару, тіл алмаса ғана шерік жұмсау жөніндегі нұсқаулар – алдыңғы маусым жарлықтарымен толық үндеседі. Бұл жерден Чиң саясатының тұрақты бір желісін танимыз: қазақпен бірден ашық соғысуға асықпау. Себебі 1755 жылдың күзіне қарай Жоңғариядағы жағдай әлі де нәзік, Әмірсана мәселесі ушығып келе жатыр, ішкі элита толық бағынбаған. Осындай шақта қазақпен кең көлемді соғыс ашу Чиңге тиімсіз еді. Сондықтан олар шекарада әуелі түсіндіру, кейін қайтару, содан кейін ғана күш қолдану тәртібін ұстанады. Бұл әлсіздік емес, есепке құрылған империялық сабыр.

Осы қыркүйек жазбасын алдыңғы материалдармен салыстырғанда, өте анық бір желі шығады. 29 ақпанда Чянлұң Әмірсананың қазақтармен қоңсылас болуға ұмтылуын күдікпен бағалады. 1, 6, 8, 9, 10 наурыздағы жазбаларда қазақ қолының Жоңғария шетіндегі қозғалысы, Давачиға жақындығы, Іле аймағындағы ықтималы сарайды алаңдатты. 17 және 29 маусымдағы жарлықтарда шекараны бұзбау, Абылайға елшілік жіберу, Чиң үстемдігін мойындату мәселесі ресми сипат алды. Ал 19 қыркүйектегі құжатта бұл үрдіс бұрынғыдан да күрделене түседі: енді қазақтың өзі де елшілік жіберіп отыр, бірақ сол арнаға Әмірсана бөгет жасауға тырысып жатыр; Чиң сарайы болса қазақпен тікелей байланысты өз қолына алуға бекінген. Демек, қазақ мәселесі енді жай шекаралық алаңдаушылық емес, Жоңғардан кейінгі жаңа билік жүйесін кім қалыптастыратынын шешетін өзекті тақырыпқа айналған.

Бұл жазбаның Абылай ханға тікелей қатысы жазбада аты аталып өтпесе де, саяси тұрғыдан анық сезіледі. Өйткені қазақ елшілігінің Бейжіңге баруы, Ежен ханға қол тапсыруы, бұрынғы маусым жарлықтарындағы Абылайға арналған үндеулер – бәрі Қазақ хандығының жоғарғы билік деңгейімен тікелей сөйлесуге құрылған. Чиң сарайы қазақпен жай шекарадағы ру ретінде емес, дипломатиялық қатынас орнатуға болатын саяси бірлік ретінде жұмыс істеп отыр. Бұл – Абылай дәуіріндегі қазақ билігінің сыртқы саясаттағы салмағын да көрсететін маңызды белгі.

Түйіндей келгенде, 1755 жылғы 19 қыркүйекке қатысты бұл сарай жазбасы бірнеше үлкен қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Біріншіден, Жоңғарияны әскери бағындыру аяқталғандай көрінгенімен, оның саяси салдары енді ғана ашыла бастаған. Екіншіден, Чиң сарайы қазақпен қатынасты тікелей орталыққа бағындырылған дипломатиялық арнаға түсіруге бар күшін салған. Үшіншіден, Әмірсана дәл осы тұста Чиңге уақытша серіктес емес, қазақпен байланысты өз пайдасына бұруға тырысқан қауіпті тұлғаға айналған. Төртіншіден, шекаралық саясатта Чиң әлі де түсіндіру, қайтару, қажет болса ғана қуып тастау тактикасын ұстап отыр. Ал ең бастысы – бұл жазба Жоңғардан кейінгі кеңістікте қазақ–чиң қатынасының енді бұрынғыдай жанама емес, тікелей және күрделі дипломатиялық кезеңге өткенін айқын көрсетеді.

[1] Амбань (амбы) – мәнжурше уәзір, ұлық, бастық, әкім деген мағынада. Қытайдағы қазақтар мұны «амбы» деп те айтады. 

[2] Ежен хан – Чиң әудетінің ең жоғары бтлеушісі. Ежен – ие, қожа, патша деген сөз. Бұл арада Чиң әулетінің алтыншы патшасы Айсиньгьоро Хунли айтылып отыр. Айсинь – алтын деген сөз. Демек, Мәнжу билеушілері өздерін алтын әулет деп атаған. 

[3] Банди – (1755-?) моңғол. 1754 жылы шекараны орнықтырушы сол қанат кіші генерал, терістікті орнықтырушы генерал. Дауачиға қарсы соғыста ерлік көрсеткен. Әмірсана бүлігі кезінде Іледе өлтірілді. 

[4] Жайсаң 宰桑– моңғолша лауазым. Қытайша зайшияң (宰相/уәзір) деген сөзден шыққан. Жоңғарларда ханнан кейінгі рубасылар. Бір ұтықты (руды) бір жайсаң, кейде бірнеше жайсаң басқарып тұрды.