Бөлісу
Қазақтың халық әндері – ұлттың ішкі әлемін, өмірге көзқарасын, адам мен қоғам арасындағы нәзік байланысты сақтап келген рухани мұра. Сол әндердің ішінде «Бір бала» ерекше орын алады. Бұл туынды ғасырлар қойнауынан жетіп, бүгін де тыңдаушының жүрегіне жол тапты. Әннің сазы мен сөзі қазақтың дүниетанымын, балаға, адамға, туыстыққа деген көзқарасын айқын көрсетеді.
Оқи отырыңыз: Бір әннің тарихы: «Қара бауыр қасқалдақ»
Зерттеушілер «Бір бала» әнінің ХІХ ғасырда қалыптасқанын айтады. Оның нақты авторы белгісіз, бірақ халық жадында сақталып, ауыздан ауызға таралуы арқылы классикалық халық әндерінің қатарына енген. Әннің шығу тарихы белгілі бір нақты оқиғамен байланыстырылмайды, алайда мазмұнына үңілсек, өмірдің ауыртпалығын ерте сезінген, жалғыздық пен тағдыр салмағын көтерген баланың ішкі күйін аңғаруға болады. Осы себепті «Бір бала» жетімдік пен тағдыр тауқыметін астарлап жеткізетін ән ретінде қабылданады.
Әннің поэтикалық құрылымы қазақтың қара өлең дәстүріне тән. Алғашқы жолдарында бір қарағанда қарапайым, тіпті қарама-қайшы көрінетін бейнелер беріледі. Алайда сол қатарлардың астарында терең философиялық ой жатыр. Қазақ ұғымында бала қайғыдан, ауыр салмақтан алыс тұруы тиіс, оның жаны таза, көңілі жеңіл болуы керек. «Талдан таяқ жас бала таянбайды» деген жолдар баланың қайғыға сүйенбеуі, оған ауыр мұң жүктелмеуі керектігін меңзейді. Бұл ұрпақты психологиялық тұрғыдан қорғаудың, бала жүрегін таза ұстаудың халықтық формуласы іспетті.
«Бір бала» әнінде тек жеке тағдыр ғана емес, тұтас ұлттың тәрбиелік ұстанымы көрінеді. Ән жолдары бауырмалдық, туыстық қатынас, бір-біріне жат болмау секілді қазақ қоғамының іргелі құндылықтарын алға тартады. Қазақ үшін адамды танудың, жақындасудың басты жолы – жөн сұрасу, тегін тарату, туыстықты табу. Бұл – қоғамды біріктіріп тұрған моральдық тетік. Ән сол дүниелерді қарапайым тілмен, бірақ әсерлі образдар арқылы жеткізеді.
ХХ ғасырдың басында қазақ музыкасын ғылыми тұрғыда зерттеп, нотаға түсірген белгілі этнограф әрі музыкант Александр Затаевич «Бір бала» әнін алғашқылардың бірі болып жазып алған. Ән оның 1925 жылы жарық көрген «Қазақтың 1000 әні» жинағына енгізілген. Затаевич бұл туындыны әуезділігі мен мазмұндық тереңдігі жағынан ерекше бағалаған. Оның еңбегі арқылы «Бір бала» кәсіби музыка кеңістігіне еніп, кейінгі ұрпаққа өзгермей жетті.
Бүгінде «Бір бала» – тек ән емес, қазақтың рухани мінезін танытатын көркем құбылыс. Онда балаға деген жанашырлық, адамға деген құрмет, туысқа деген жақындық, қоғамды ұстап тұрған моральдық қағидалар бар. Бір ғана әннің бойынан осынша мағына табылуы халық өнерінің тереңдігін көрсетеді.