Ең алдымен мақала жазылған уақыттың өзіне назар аудару керек. 1925 жыл – Кеңес өкіметі азамат соғысынан кейін өз билігін орнықтырып, енді оны шалғай аймақтарға тереңдете енгізуге кіріскен кезең. Бұл тұста Орта Азияның ұлттық-мемлекеттік межеленуі жүріп, жаңа автономиялық құрылымдар пайда болып, жергілікті халықты кеңестік саяси жүйеге бейімдеу қарқын алды. Қазақ пен қырғыз секілді көшпелі не жартылай көшпелі өмір салтын ұстанған халықтар үшін бұл мүлде жаңа тарихи бетбұрыс еді. Өйткені ғасырлар бойы қалыптасқан қоғамдық қатынастар руға, туыстық байланысқа, жер-суға, беделге, дәстүрлі билікке сүйеніп келсе, кеңестік жүйе оны түбірімен өзгертіп, бәрін тапқа бөліп түсіндіруге тырысты. Тойшыұлының мақаласы дәл осы өтпелі шақта жазылғандықтан, ол бір мезетте әрі түсіндіру, әрі иландыру, әрі саяси бағыт беру қызметін атқарып тұр. Мұнда «Қосшы» жай ғана ұйым емес, жаңа қоғамның кілті, жаңа биліктің ауылдағы сүйеніші, жаңа санаға бастайтын жол ретінде ұсынылады.

Мақаланың басында автор «Қосшы» атауының не екенін жұртшылықтың анық түсіне бермейтінін астарлап мойындайды. Бұл өте маңызды белгі. Демек, «Қосшы» халықтың табиғи өмірінен туған, өздігінен қалыптасқан ұғым емес, жоғарыдан енгізілген саяси атау. Автордың оны қайта-қайта түсіндіруге ұмтылуы да содан. Бұрынғы қазақ-қырғыз қоғамында кедей болды, жалшы болды, бай болды, манап болды, бірақ олардың бәрін бір ғана саяси ұйымға біріктіріп, оған кеңестік мән жүктеу болмаған. Кеңес өкіметі дәл осы жерде жаңа әлеуметтік конструкция жасады. Ол өндірісті қоғамға тән «жұмысшы табы» ұғымын көшпелі ортаға сол күйінде көшіре алмайтынын түсінді де, оның орнына жерсіз, малсыз, біреудің есігінде жүрген, күнін ауыр еңбекпен көріп отырған бұқараны жаңа саяси тірек ретінде қалыптастыруға көшті. Мақалада зауыт жоқ, жұмысшы аз, бірақ бай-манаптың қол астында құл қатарлы жүрген жарлы-жақыбай бар деген ой әдейі айтылған. Яғни маркстік-лениндік теориядағы жұмысшы табының орнын жергілікті жағдайда кедей шаруалар мен жалшылар алмастырады. Бұл – кеңестік идеологияның жергілікті болмысқа икемделген нұсқасы.

Осы тұста мақала қоғамды жасанды түрде екі лагерьге бөліп көрсетеді. Бір жағында «өз мехнатымен күн көрген», «бейнетқор», «жарлы-батырақ» деп сипатталатын тап бар. Екінші жағында «бай-манап», «құлақ», «тап дұшпаны» деп аталған қарсы жақ тұр. Бұл жай сөз қолданысы емес, кеңестік саясаттың басты тетігі. Бұрынғы дәстүрлі ортада байлық пен кедейлік ұғымы болғанымен, оны тек бітіспес саяси жаулық шегіне жеткізу әрдайым бола бермеген. Ал бұл мәтінде бай мен кедей арасындағы айырма әлеуметтік шындықтан гөрі саяси ұранға айналған. Автор «тап дұшпаны» деген тіркесті бірнеше мәрте қайталау арқылы оқырман санасына жау образын орнықтыруға тырысады. Мұндай тәсіл Кеңес өкіметінің ауылға тереңдеп енуінде аса қажет болды. Өйткені жаңа билік өзін «құтқарушы», ал дәстүрлі үстем топтарды «езуші», «халық жауы» етіп көрсету арқылы ғана ел ішіндегі бедел балансын өзгерте алатын еді.

Мақаланың мазмұнына тереңірек үңілсек, мұнда «Қосшы» ұйымының мәні тек шаруашылық мүддемен шектелмейтіні анық аңғарылады. Автор «Қосшы» тек жалшының немесе тек диқанның ғана ұйымы емес, өз еңбегімен күн көретін барлық бейнетқордың бірлігі дейді. Сырттай қарағанда бұл әлеуметтік әділдікке үндейтін ұран секілді. Алайда мәтіннің ішкі логикасы мүлде басқа арнаға жетелейді. Мұнда кедейдің тұрмысын жақсарту негізгі мақсат болғанымен, одан да маңыздысы – сол кедейді саяси ұйымға біріктіру, оған жаңа тіл мен жаңа таным беру, оны бай-манапқа қарсы қою, сөйтіп ауыл ішіндегі ескі тепе-теңдікті бұзу. Яғни «Қосшы» ұйымы экономикалық көмектен бұрын саяси жұмылдыру құралы ретінде көрінеді. Автор ұйымның міндеттерін тізбектегенде, кедейдің күнін көруі немесе қарапайым тіршілігі жайлы емес, оның «тап дұшпанымен күресуі», «саяси-шаруа ісін оңдауы», «совет ісіне тартылуы» секілді мәселелерді алға шығарады. Бұл – мақаланың өзегінде таптық саясат жатқанын дәлелдейді.

Мәтінде жер мен су мәселесінің арнайы айтылуы да кездейсоқ емес. Кеңес өкіметі үшін Орта Азиядағы ең түйткілді мәселелердің бірі жерге иелік ету, жайылым мен су көздерін пайдалану, көшпелі және отырықшы шаруашылық арасындағы қатынас еді. Сондықтан «Қосшы» ұйымы арқылы жер-суды әділетпен пайдаландырамыз деген уәде саяси тұрғыдан өте өтімді ұран болды. Бірақ бұл сөздің астарында жер мәселесін халықтың өз еркімен шешу емес, оны мемлекет бақылауына өткізу ниеті жатты. Жерге, суға, еңбекке, өндіріске байланысты барлық мәселені ұйым, кооперация, артель арқылы реттеу идеясы кейінірек ұжымдастыру мен отырықшыландыру саясатына ұласқаны белгілі. Осы тұрғыдан қарағанда, Тойшыұлының мақаласы алдағы үлкен науқандардың идеологиялық кіріспесі іспетті. Онда 1920 жылдардың ортасына тән жұмсақтау насихат тілі бар, бірақ бағыт-бағдары қатаң: жеке тіршіліктен ұжымдық жүйеге, еркін тұрмыстан мемлекеттік бақылауға, дәстүрлі беделден партиялық тәртіпке көшу.

Мақалада ерекше көзге түсетін тағы бір жайт – партия мен қарапайым халық арасындағы аралық көпір ретінде «Қосшыны» көрсетуі. Автор партияда жоқ диқан-шаруалардың көп екенін, оларды совет ісіне, үкімет жұмысына тарту қажеттігін айтады. Бұл кеңестік биліктің шынайы жағдайын көрсетеді. Себебі сол кезде ауыл тұрғындарының басым бөлігі партия мүшесі де емес, кеңестік саяси мәдениетті толық қабылдаған орта да емес еді. Сондықтан билікке ел ішіне ену үшін бірден партия атынан сөйлеу жеткіліксіз болды. Оған халыққа түсініктірек, тұрмысқа жақынырақ, «өздерінің ұйымы» болып көрінетін құрылым керек еді. «Қосшы» дәл сондай қызмет атқарды. Бұл жағынан алғанда, мақала ұйымды насихаттап қана қоймай, кеңестік биліктің институционалдық әлсіздігін де байқатады. Партия елге тікелей емес, осындай аралық ұйымдар арқылы сіңді.

Тойшыұлының мәтінінде сауатсыздық мәселесі де қозғалады. Бір қарағанда бұл – ағартушылықтың белгісі. Расында да, жаңа қоғам орнату үшін халықты оқыту, сауат ашу қажет болды. Бірақ осы мәселені де кеңірек тарихи контексте қарастыру керек. Кеңес заманында сауатсыздықты жою науқаны тек білім беру шарасы болған жоқ, ол жаңа идеологияны жеткізудің, жаңа адам қалыптастырудың, бұрынғы дүниетанымнан ажыратудың басты құралына айналды. Мақалада «Қосшы ұйымының білімсіздігін, сауатсыздығын жою керек» деуі, бір жағынан, ұйым мүшелерінің әлеуметтік белсенділігін арттыруға шақырса, екінші жағынан, оларды кеңестік саяси тілге үйретудің қажеттігін білдіреді. Бұдан біз жаңа мемлекет үшін қарапайым шаруа тек еңбек етуші ғана емес, сонымен қатар идеологиялық тұрғыдан тәрбиеленуге тиіс нысан болғанын көреміз.

Мақаланың соңғы бөлігінде «Қосшы» ұйымының бес жылдығы, алғашқы облыстық съездің ашылуы, кедейлердің мейрамы секілді тіркестердің ерекше салтанатпен берілуі де назар аударарлық. Бұл жерде Тойшыұлы бір ұйымның мерейтойын хабарлап отырған жоқ. Ол жаңа заманның жаңа рәміздерін жасап отыр. Кеңестік жүйе ескі қоғамның мейрамдарын, беделдерін, тарихи бағдарларын ығыстырып, олардың орнына съезді, ұйым күнін, таптық бірлікті, кедей мерекесін қоюға тырысты. «Бүгінгі күн тарихи мейрам күн» деуі – сол жаңа саяси күнтізбені қалыптастырудың көрінісі. Бұрын руаралық ас, діни мереке, маусымдық көш, салттық жиын маңызды болса, енді олардың орнын съезд, ұйым, жиналыс, партиялық іс-шара басуға тиіс болды. Мұндай символдық өзгеріс – кеңестендірудің аса маңызды тетігі. Себебі билік тек мекемелерді емес, уақытты, мерекені, ортақ қуаныштың мәнін де қайта анықтауға ұмтылды.

Мәтіндегі манаптар туралы ойлар бөлек тоқталуды қажет етеді. Автор съездің басты міндеттерінің бірі – манап-байлардың алдауына ермеу, олардың таптық табиғатын әшкерелеу деп көрсетеді. Бұл сөздер жай ескерту емес, олар саяси айыптау мәдениетінің қалыптасып келе жатқанын аңғартады. Кеше ғана ел ішіндегі сөз ұстар, ықпалды, малы мен беделі бар адамдар болған топ енді ресми баспасөзде «алдаушы», «тап дұшпаны», «кедейдің жауы» болып таңбалана бастайды. Мұндай тіл кейінгі репрессиялық саясаттың, тәркілеудің, қудалаудың, тап ретінде жоюдың рухани алғышарты еді. Яғни мақалада әлі тікелей зорлық жоқ, бірақ зорлықты ақтайтын қисын бар. Әлі ашық қуғын жоқ, бірақ қудалауға лайық саяси образ жасалып қойған. Осы жағынан алғанда, Тойшыұлының мақаласы бір мезетте әрі насихат, әрі ескерту, әрі болашаққа жол салған идеологиялық мәтін болып табылады.

Бұл мақаланы оқығанда оның публицистикалық табиғатын да аңғаруға болады. Мәтін қарапайым ауыл адамына түсінікті болсын деген ниетпен жазылған. Күрделі теориялық ұғымдар жоқтың қасы, керісінше «өз мехнатымен күн көру», «бай-манаптың қол астында құл қатарлы істеу», «бір жолда, бір тілекте болу» секілді тіркестер көп. Демек, бұл мақала кең аудиторияға арналған. Ол ғылыми не ресми құжат емес, саяси үгіт тілімен жазылған газет материалы. Бірақ дәл осы қарапайымдылығы оның тарихи құнын арттырады. Өйткені ол кеңестік идеяның жергілікті жұртқа қалай «аударылғанын» көрсетеді. Үлкен теория осындай мақалалар арқылы ауыл тіліне түсірілді, ал ауылдағы сана сол тіл арқылы өзгере бастады.

Мақаланың тағы бір маңызды қыры – оның қырғыз тілінде, бірақ Ахмет Байтұрсынұлының төте жазу үлгісімен басылуы. Бұл – сол кезеңдегі түркі халықтарының жазу мәдениеті мен баспасөз кеңістігін көрсететін қызық құбылыс. Яғни тіл қырғызша болғанымен, жазу жүйесі сол тұстағы ортақ түркілік, араб графикасына негізделген реформаланған үлгіде берілген. Бұл да тарихи өтпелі кезеңнің белгісі. Бір жағынан, ұлттық баспасөз қалыптасып келе жатты, екінші жағынан, кеңестік мазмұн осы ұлттық тіл мен жазу арнасы арқылы тарады. Сөйтіп, жаңа билік ескі жазуды бірден теріске шығармай, алғашында соның мүмкіндігін пайдаланып, өз идеологиясын көпшілікке жеткізді. Кейін латынға, одан кириллге көшу басталғанда бұл арна да өзгереді. Сондықтан бұл мақала мазмұны жағынан ғана емес, графикалық, тілдік, баспасөз тарихы тұрғысынан да маңызды.

Жалпы алғанда, Тойшыұлының бұл мақаласын бірнеше қабатта оқуға болады. Бірінші қабаты – қарапайым түсіндіру мәтіні: «Қосшы» деген не, оған кім кіреді, оның мақсаты қандай деген сұрақтарға жауап береді. Екінші қабаты – саяси насихат: кедейді ұйымға біріктіріп, кеңестік биліктің маңына топтастыруға үндейді. Үшінші қабаты – идеологиялық қайта құру: қоғамды тапқа бөліп, бай-манапты жау етіп көрсетеді, сөйтіп жаңа әлеуметтік мораль ұсынады. Төртінші қабаты – болашақ саясаттың хабаршысы: кооперация, артель, жер-су, кедейлердің саяси белсенділігі, манаптарға қарсы күрес секілді ұғымдар кейінгі ұжымдастыру, тәркілеу, отырықшыландыру, репрессияларға апаратын жолдың алғашқы баспалдақтары екенін аңғартады. Сондықтан бұл мақала өткен дәуірдің шағын ғана үгіт сөзі емес, бір жүйенің ел ішіне ену механизмін көрсететін тарихи құжат ретінде бағалануға тиіс.

Қорыта айтқанда, 1925 жылғы «Эркин-Тоо» газетінде жарияланған Тойшыұлының мақаласы кеңестік биліктің қазақ-қырғыз секілді көшпелі халықтарға жаңа қоғамдық сананы қалай таңғанын анық көрсетеді. «Қосшы» ұйымы бұл мәтінде қарапайым шаруалардың қорғаны сияқты көрінгенімен, шын мәнінде ол кеңестік мемлекеттің ауыл ішіндегі тірегі, таптық жіктеудің құралы, бұрынғы қоғамдық беделдерді ыдыратудың амалы, болашақтағы ірі саяси-әлеуметтік өзгерістердің алғышарты ретінде бейнеленеді. Мақаланың тарихи маңызы да осында: ол кеңес идеологиясының жергілікті тілде, жергілікті ұғыммен сөйлеп, бірақ түпкі мақсаты жағынан орталық биліктің мүддесіне қызмет еткенін дәлелдейді. Бұл мәтін арқылы біз 1920 жылдардағы Орта Азия қоғамының қандай қысым мен өзгеріс алдында тұрғанын, жаңа заман ұрандарының астарында қандай күрделі саяси есеп жатқанын, кедейлерді қорғау деген сөздің кейде биліктің жаңа формасын орнықтырудың пәрменді тетігіне айналатынын анық көреміз. Төменде мақаланың түпнұсқасын толықтай береміз. 

Қосшы ұйымы

Совет заманында көшпенділер арасында, әсіресе қазақ-қырғыздардың арасында «Қосшы» деген термин пайда болды, оларды отырақтастырып жұмысшы-дихан ету, кедей-жалшы қылу арқылы олардың жауы «тап дұшпандары бай-манаптар, ел басқарушылар мен тағы басқалар» деп көрсетіп, «совет үкіметі кедейлерді құтқарушы» деу арқылы осы ұғымды кіргізді. Сол кезеңде оның не мағына беретінін сол ұйымда болған жұрт анық түсінбеді, ал қазіргі уақытта оны. естігенімізбен не мағына беретінін көбіміз біле бермейтініміз рас. Ендеше міне, төмендегі мақаладан «Қосшының» не екенін біле аласыз.

Совет үкіметі жұмыскер, диқандыкі деген түпкі жол барлығымызға мәлім. Біздің Қырғызстанда зауыт жоқтығынан жұмысшы жоқ болғанымен ең аз болғанда бай-манаптың қол астында құл қатарлы істеп келген һәм істеп жүрген малы, жері жоқ батырақ-жарлылар біздің тұрмыстан жарлы-батырақтарды жұмыскер орнына санауымыз керек. Өзіне жететін жері бар, басқаның ақысыменен пайдаланбай өз мехнатыменен күн көрген шаруаларды христиан орнына салуымыз керек. Осы көрсетілген таптар өздерінің тап дұшпандарымен күресіп, саяси шаруа ісін оңдау үшін бас қосып бірлескен ұйымын қосшы ұйымы дейміз.

Қосшы ұйымында жалғыз малай-жалшылар, иә болмаса шаруалар, диқандар деп ойлау дұрыс емес. Малай, жалшы болсын өз мехнатымен күн көрген бейнетқор шаруалар болсын бір жолда, бір тілекте бірігіп өздерінің саяси шаруа ісін оңалтып, тап дұшпанына қарсы қозғалып біріккенін қосшы ұйымы дейміз.

Қырғызстанда совет үкіметінің сүйенген таянышы, сүйеніші қосшы ұйымы. Қосшы ұйымының мақсаты: жалшы, кедей, диқан христиан шаруаларды ұйымдастырып саяси шаруа ісін алға бастыру, тап дұшпаны бай-манап, құлақтармен күресіп, тап айырмасын ашық қойып жүргізу; үкімет һәм көпшілік ішіне қатар кіргізіп әр мүшелердің шаруа ісін оңалтып, жер-сумен пайдаландыру орналастыру мәселесі; және кооперация, артел ұйымшасын көбейтіп ыңғайына келтіру; қосшы ұйымында ең керекті іске асырылатын іс ең көп, қосшы ұйымын советтер шаруа ісіне қаттастырып кіргізу керек; Ортақшыл партия һәм совет үкіметінің үкіметке советке диқан һәм партияда жоқтардан кіргізілсін деген жолы алдымыздағы ең керекті мәселе.

Бізде партияда жоқ қосшы мүшесі, дихан, шаруалар ең көп. Советтер ісіне, үкіметке диқан һәм партияда жоқтардан көбінше осы қосшы мүшесі дихандардан өткізіп, «Қосшы» ұйымында жоқ диқан кедейлерді, шаруаларды қосшы ұйымына іс жүргізу керек. Партияда, қосшыда жоқ диқан кедейлер советтер ісіне қатынаспайды екен деп қысқаша біреу болмаса да біреу ойына алу керек емес. Ондайларды кіргізу, қатынастыру тағы түпкі жолымыз.

Осындай біреудің ақысыменен пайдаланбай өз күшіменен күн көрген бейнетқорлар «Қосшы» ұйымына мүше болып алу керек деген алдымызда тұрған керекті іс.

Қосшы ұйымының білімсіздігін, сауатсыздығын жою керек. Шаруа, жер-су істері жақсы жолға қойылуы һәм басқалар міне осы істер туралы осы уақытқа дейін істеліп келген һәм істеліп те жатқан, бірақ көңілдегідей мақсатта толық жеттік деп кесіп айтуға болмайды. Осы мәселелер туралы ортақшыл партия, қосшы және іс атқару комитеттері бір жақтылы етеді деген үміттеміз.

Сенеміз бүгінгі күн (бұрынғыша) Түркістан Республикасы, Жетісу облысында басталып қосшы ұйымы түзілген (құрылған) күн. Жалғыз Қырғызстанда емес, бүкіл Орта Азиядағы қосшының түзілгеніне арналған тарихи мейрам күн. Бүгінгі күн қосшы ұйымының басталып түзілгеніне 5 жыл толып, Қырғызстанда жалпы қосшы кедейлердің мейрамын өткізуге нұсқау беріліп бірінші облыстық қосшының съезі ашылатын күн. Бүгінгі күнде Қырғызстанның әр жерінен ауыл-қыстақтардан батырақ кедейлер келіп бас қосып мейрам тойын өткеріп, өткен істерді көз алдына келтіріп мұңдасып, бір жолда екендігін көрсетіп һәм тап дұшпанын жеңіп барлығы мәлім болған күн; Бүгінгі күн әр орындардан қосшы уәкілдері келіп бірінші тарихи съезін ашып, шешілмеген мәселелерін шешіп, тексеріп келергіге жол ашып кететін күн.

Қосшының бірінші съезінде бұдан кейінгі істелетін іске жол ашып, көбінше шаруа, жер мәселесіне жол көрсетіп кету керек. Осы съезге дейін аңдып, алдаймын деп жүрген манап-байларға, оның жақтаушыларына алданбауын, тап күрес жолының негізін көрсетіп тура жолға түсіретіндігін, тап күрес жолын айтып көрсету керек.

Тойшыұлы

«Эркин Тоо» газеті №26. 8 маусым 1925 жылы, 3-бет

***

Пайдаланған әдебиеттер: 

«Отанына оралған құжаттық қазына». IV том. Құжаттар мен материалдар жинағы. Астана: 2023. -268 б.