Иса Қашқынбаев 1891 жылдың 15 қыркүйегінде бұрынғы Орал облысы Ілбішін уезінің Құрайлы болысына қарасты үшінші ауылда дүниеге келген. Бүгінде бұл өңір Батыс Қазақстан облысының Ақжайық ауданы аумағына кіреді. Әкесі ел ішінде дәулетті әрі сауатты адам болған. Болашақ қайраткер ерте жастан білімге бейімдік танытып, Қарасу-Шалқар болыстық орыс-қазақ мектебін үздік тәмамдайды. Білім жолын жалғастырған жас талапкер Орал әскери-реалдық училищесінде оқып, кейін жоғары оқу орнына түсуге мүмкіндік беретін қосымша даярлық класын аяқтайды. Мәскеу университетіне қабылдану әрекеті сәтсіз болғанымен, ол білімге деген ұмтылысын тоқтатпай, Қазан университетінің медицина факультетіне түседі. Бұл кезеңде оның дүниетанымы кеңейіп, қоғамдық-саяси көзқарасы қалыптаса бастады. Студенттік ортадағы саяси қозғалыстарға араласуы Қашқынбаевтың өміріне үлкен ықпал етті. Ол революциялық идеялар кең тараған кезеңде түрлі ұлт өкілдерімен бірге саяси ұйымдардың жұмысына қатысып, патша билігінің құпия бақылауына ілінеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс жағдайында оқуын жедел аяқтап, дәрігер мамандығын игеріп шығады.

1917 жылғы саяси өзгерістер қазақ зиялыларына ел болашағын айқындау мүмкіндігін берді. Ақпан төңкерісінен кейін Қашқынбаев қоғамдық өмірге белсене араласып, мұсылман халықтарының саяси құрылымы жөніндегі пікірталастарға қатысады. Ол Ресей құрамындағы ұлттық автономия мәселесінде федеративтік ұстанымды қолдаған зиялылар қатарынан көрінді. Сол жылдары өткен қазақ съездерінде Иса Қашқынбаев белсенді делегат ретінде танылды. Әсіресе әйелдердің қоғамдық қатысу құқығын қорғауда оның азаматтық ұстанымы айқын байқалды. Қазақ қыздары мен әйелдерін жиыннан аластауды ұсынған консервативті көзқарастарға қарсы шығып, олардың қоғам өміріндегі орнын қорғады. Бұл оның демократиялық ойлау жүйесін танытатын маңызды қадамдардың бірі еді. Қоғамдық қызметпен қатар, ол денсаулық сақтау саласында да еңбек етті. Орал облыстық земство мекемесінде медициналық бағыттағы жұмыстарға араласып, халық денсаулығын ұйымдастыру ісіне үлес қосты. Алаш қозғалысының күшею кезеңінде Батыс өңірдегі саяси үдерістерге қатысып, ұлттық басқару құрылымдарының қалыптасуына атсалысты. 1918 жылы құрылған «Ойыл уәлаятының Уақытша үкіметі» құрамына енуі – оның саяси өміріндегі маңызды белес. Бұл кезеңде Қашқынбаев әскери жасақтау, медициналық көмек ұйымдастыру, әлеуметтік мәселелерді шешу бағытында қызмет атқарды. Алайда азамат соғысы жағдайындағы тұрақсыздық пен кеңестік биліктің күшеюі Алаш қайраткерлерінің тағдырын күрт өзгертті.

Кеңес билігі орныққаннан кейін Иса Қашқынбаев та саяси сенімсіз тұлғалар қатарына енгізілді. 1920 жылдары арнайы бақылауға алынып, «қауіпті элемент» ретінде қарастырылды. Соған қарамастан, ол білім және медицина саласындағы қызметін жалғастырып, Түркістан өлкесінде фельдшерлік білім беру жүйесін ұйымдастыруға қатысады. Кейін Орта Азия мемлекеттік университетінде педагогикалық бағытта еңбек етеді. Алайда 1930 жылдардағы жаппай қуғын-сүргін толқыны оны да айналып өтпеді. 1930 жылы белгілі қазақ зиялылары Мұхтар Әуезов, Қошке Кемеңгеровтермен бірге тұтқындалып, «ұлтшыл астыртын ұйымға қатысы бар» деген ауыр айып тағылды. Тергеу ісінің нақты қорытындысы толық анықталмағанымен, бұл оқиға оның өміріндегі кезекті соққы болды. 1930 жылдардың ортасында Ташкентте ғылыми-медициналық салада жұмыс істеген Қашқынбаев тағы да қуғынға ұшырады. 1938 жылы ол кеңестік қауіпсіздік органдары тарапынан қамауға алынып, контрреволюциялық әрекеттерге қатысы бар деген айыппен жауапқа тартылды. Дегенмен тергеу барысында тағылған айыптардың дәлелі табылмай, 1939 жылдың соңында босатылғаны белгілі. Бірақ осыдан кейінгі өмір жолы туралы нақты мәлімет сақталмаған.

Иса Қашқынбаевтың қоғамдық-саяси қызметі, дәрігерлік еңбегі және Алаш қозғалысындағы орны тәуелсіздік кезеңінен бастап зерттеушілер назарын аударған тақырыптардың біріне айналды. Дегенмен, оның өмір жолы мен кейінгі тағдыры жөніндегі мәліметтер әлі де толық жүйеленіп болған жоқ. Сондықтан Қашқынбаев мұрасын тануда энциклопедиялық еңбектер мен жекелеген зерттеу мақалаларының маңызы ерекше. Қайраткер өмірбаянына қатысты маңызды деректердің бірі – ғалым Дәметкен Сүлейменованың зерттеулері. Зерттеуші Иса Қашқынбаевтың шыққан тегі, білім алу жолы, саяси көзқарастары мен Алаш қозғалысындағы қызметіне тоқталып, оның ұлттық интеллигенция қатарындағы орнын айқындауға күш салады. Әсіресе, Қашқынбаевтың дәрігерлік мамандық пен қоғамдық қызметті қатар алып жүруі, Батыс Алашорда құрылымдарындағы белсенділігі, кеңестік қуғын-сүргінге ұшырауы зерттеуші еңбектерінде тарихи сабақтастық тұрғысынан қарастырылады. Иса Қашқынбаев туралы жүйелі мәліметтер берілген негізгі басылымдардың бірі – «Алашорда» энциклопедиясы. Ғ.Әнес пен С.Смағұлова құрастырған бұл еңбекте қайраткердің өмір жолы, қоғамдық қызметі, саяси ұстанымы және Алаш қозғалысымен байланысы нақты архивтік деректер негізінде сипатталған. Энциклопедия мақаласы оның қазақ ұлттық қозғалысындағы рөлін айқындап қана қоймай, өмірінің аз зерттелген тұстарына да назар аударады. Сондай-ақ Е.Тілешов пен Д.Қамзабекұлы дайындаған «Алаш қозғалысы: энциклопедиялық анықтамалық» еңбегі де маңызды ғылыми дереккөздердің қатарында. Бұл анықтамалықта Иса Қашқынбаевтың саяси қызметі кеңірек контексте қарастырылып, оның жалпықазақ съездері, Алашорда үкіметі, «Ойыл уәлаяты» басқару жүйесімен байланысы көрсетіледі. Еңбекте қайраткердің ұлт мүддесі жолындағы ұстанымы мен қоғамдық белсенділігіне басымдық берілген. Қашқынбаев тұлғасын медицина тарихы мен қуғын-сүргін мәселелері аясында қарастырған еңбектердің бірі – Қ.Абдуллаевтың «Азапты жылдардың азаматтары» атты мақаласы. Автор кеңестік саяси қысымға ұшыраған қазақ дәрігерлерінің тағдырын сөз ете отырып, Иса Қашқынбаевтың да өміріндегі трагедиялық кезеңдерге тоқталады. Бұл мақала қайраткердің кәсіби дәрігер ретіндегі еңбегін және саяси қуғынға ұшыраған зиялы қауым өкілі ретіндегі қырын ашуға мүмкіндік береді.

Осы еңбектерді салыстыра қарастыру Иса Қашқынбаевтың қызметін тек саяси қайраткер ретінде ғана емес, ағартушы, дәрігер және ұлттық интеллигенция өкілі ретінде кешенді түрде бағалауға жол ашады. Сонымен қатар оның өмірінің соңғы кезеңі, ғылыми қызметі мен кейінгі тағдыры әлі де арнайы архивтік зерттеулерді қажет ететін өзекті мәселелердің бірі болып отыр. 

Иса Қашқынбаевтың тағдыры – XX ғасырдағы қазақ зиялылары бастан кешкен тарихи қасіреттің бір көрінісі. Ол дәрігер ретінде халық денсаулығына қызмет етті, қоғам қайраткері ретінде ұлттық мүддені қорғады, ал зиялы ретінде білім мен жаңғыру идеясын қолдады. Соған қарамастан, саяси қуғын-сүргін оның өмірін белгісіздікке ұластырды. Бүгінгі күні Иса Қашқынбаевтың мұрасын зерттеу – тек бір тұлғаның өмірбаянын тану ғана емес, тұтас ұлттың тарихи жадысын қалпына келтірудің маңызды бөлігі. Қуғынға түскен оның ғұмыры азаттық пен әділет жолындағы күрестің көрінісін айшықтайды.