Қазақ халқының дәстүрлі киімдерінің тарихы
Қазақтың дәстүрлі киімі халықтың тұрмыс-тіршілігін, табиғи ортасын, әлеуметтік құрылымын және эстетикалық талғамын танытатын материалдық мәдениеттің маңызды бөлігі. Оның қалыптасуына көшпелі өмір салты, дала климаты, мал шаруашылығы, көрші халықтармен мәдени байланыс және ғасырлар бойы орныққан салт-дәстүр ықпал етті. Сондықтан қазақ киімінің әрбір түрі тек сәндік бұйым ретінде емес, белгілі бір тарихи-мәдени тәжірибенің нәтижесі ретінде қарастырылады.
Киімнің қалыптасуына табиғи орта қалай әсер етті?
Қазақ даласының климаты киім үлгісінің қалыптасуына тікелей әсер етті. Қысы суық, жазы ыстық, желі қатты дала жағдайында киім әрі жылы, әрі қозғалысқа ыңғайлы болуы керек еді. Сол себепті дәстүрлі киімдерде мал шаруашылығынан алынатын материалдар – жүн, тері, елтірі, қой терісі, жылқы және түйе қылы кеңінен пайдаланылды. Қой жүнінен киіз басылып, одан киімге қажетті жылы материалдар жасалды. Түйе жүні мен қой жүні қыстық киімдерге қолданылса, тері мен аң терісі суықтан қорғануға мүмкіндік берді. Ал жазғы киімдерге мақта-мата, жібек, барқыт, шыт секілді сырттан келген маталар да пайдаланылды. Қазақ қоғамындағы киімнің бір ерекшелігі – оның маусымға қарай бөлінуі. Қыста ішік, тон, күпі, шекпен сияқты жылы киімдер киілсе, жазда жеңіл көйлек, камзол, шапан тәрізді киімдер басым болды.
Ер адамның дәстүрлі киімі
Қазақ ерлерінің негізгі киімдерінің бірі – шапан. Ол ұзын әрі кең пішіліп, күнделікті тұрмыста да, салтанатты жағдайда да қолданылған. Шапанның матасы мен әшекейіне адамның әлеуметтік жағдайы да әсер етті. Қымбат матадан тігілген, зерлі немесе оюлы шапандар сый-сияпат ретінде берілген. Шапанмен қатар қазақ ерлері бешпент, камзол, тон, күпі, шекпен сияқты киімдер киген. Шекпен көбіне түйе жүнінен тоқылған жылы әрі жеңіл сырт киім ретінде пайдаланылды. Тон қой немесе басқа да мал терісінен дайындалды. Аяқ киімнің кең тараған түрлерінің бірі – етік. Дала жағдайында ат үстінде ұзақ жүруге байланысты етіктің берік әрі ыңғайлы болуы маңызды еді. Байпақ сияқты жылы аяқ киім түрлері де қыс мезгілінде пайдаланылды. Ер адамның бас киімі де жасына, маусымға және жағдайға байланысты өзгеріп отырған. Тақия, бөрік, тымақ, қалпақ секілді бас киімдер кең тараған. Қыста киілетін тымақтың маңдайы мен құлақшалары терімен қапталып, қатты суықтан қорғаған.
Әйел киіміндегі жас ерекшелігі
Қазақтың дәстүрлі әйел киімдері ерекше алуан түрлі болды. Әйелдің жасы, отбасылық жағдайы және қоғамдағы орны оның киім үлгісінен белгілі дәрежеде көрініс тапқан. Әйелдердің негізгі киімдерінің бірі – көйлек. Оның үстінен камзол, шапан немесе басқа сырт киімдер киілген. Камзол көбіне жеңсіз болып, матасына, ою-өрнегіне және әшекейіне қарай әртүрлі жасалған. Қыздардың киімінде сәндік элементтер көбірек кездессе, тұрмысқа шыққан әйелдердің киімі біртіндеп ұстамды сипатқа ие болған. Бұл әсіресе бас киімнен анық байқалады. Қазақ әйелдерінің ең танымал бас киімдерінің бірі – сәукеле. Ол тұрмысқа шығатын қыздың үйлену салтанатына арналған ерекше бас киім болды. Сәукеле қымбат маталармен, зермен, маржан, інжу, күміс және басқа сәндік элементтермен безендірілген. Оның жасалуына көп еңбек жұмсалғандықтан, сәукеле қарапайым күнделікті бас киім емес, әлеуметтік және салттық мәні бар бұйым саналды. Тұрмысқа шыққан әйелдің негізгі бас киімдерінің бірі – кимешек. Ол әйелдің басын, мойнын және кеуде тұсын жауып тұратын. Кимешектің пішіні мен әшекейінде аймақтық ерекшеліктер болған.
Бас киім белгісі
Қазақтың дәстүрлі киім жүйесінде бас киімнің орны ерекше. Оның қызметі тек суықтан немесе ыстықтан қорғаумен шектелмеді. Бас киім адамның жасын, жынысын, кей жағдайда әлеуметтік және отбасылық жағдайын білдіретін белгі ретінде де қызмет етті. Мысалы, тымақ ер адамның қысқы бас киімі болса, бөрік жастар арасында кең тарады. Қыздардың тақиясы мен сәукелесінде сәндік әшекейлер көбірек қолданылды. Ал әйелдің тұрмысқа шығуына байланысты бас киімі де өзгерді. Сәукеле мен кимешектің айырмашылығы осы дәстүрлі мәдени жүйені жақсы көрсетеді: біріншісі – қыздың ұзатылу салтанатымен байланысты болса, екіншісі – тұрмыстағы әйелдің күнделікті киімінің құрамына енген.
Күміс пен зердің орны
Қазақтың дәстүрлі киімін толықтыратын маңызды бұйымдардың бірі – зергерлік әшекейлер. Әйелдер сырға, білезік, жүзік, шолпы, шашбау сияқты әшекейлер таққан. Олардың бір бөлігі киіммен бірге қолданылып, тұтас сәндік ансамбль қалыптастырды. Әсіресе күміс кең пайдаланылды. Қазақ зергерлері металды соғу, қалыптау, бедерлеу, зерлеу сияқты түрлі тәсілдерді меңгерген. Шолпы мен шашбаудың сылдыры әйел жүрісіне тән сипат беріп қана қоймай, дәстүрлі мәдениетте белгілі бір тәрбиелік және эстетикалық түсініктермен де байланыстырылды. Дәстүрлі қазақ қоғамында киім адамның әлеуметтік жағдайын да белгілі бір деңгейде көрсетті. Күнделікті киім мен мерекелік киімнің айырмашылығы айқын болды. Бай немесе дәулетті отбасылар қымбат маталар мен зергерлік әшекейлерді көбірек қолдана алды. Қымбат аң терісімен көмкерілген ішік, зерлі шапан, әшекейлі сәукеле сияқты бұйымдардың жасалуы көп қаражат пен шеберлікті қажет етті. Мұндай киімдер кейде сыйлық ретінде беріліп, әлеуметтік қатынастарды бекітудің де құралына айналды. Осы тұрғыдан алғанда, қазақтың дәстүрлі киімі адамның жеке талғамын ғана емес, оның қоғамдағы орнын, жасын, жынысын және белгілі бір рәсімге қатысын білдіретін мәдени код қызметін атқарды.
Дәстүрлі киімнің тарихи өзгерісі
Қазақ киімі ғасырлар бойы өзгеріссіз қалған құбылыс емес. Оның үлгісіне көрші халықтармен қарым-қатынас, сауда жолдары, Ресей империясы кезеңіндегі экономикалық және мәдени өзгерістер, кейінгі кеңестік модернизация әсер етті. XIX ғасырдан бастап фабрикалық өндірістің дамуы нәтижесінде Ресейден және басқа өңірлерден дайын маталар көптеп келе бастады. Қазақтың дәстүрлі киімінде бұрын жергілікті материалдар басым болса, біртіндеп барқыт, шыт, мақта-мата, жібек және басқа фабрикалық маталар кеңінен қолданыла бастады. XX ғасырда күнделікті тұрмыста еуропалық үлгідегі киімдердің таралуына байланысты дәстүрлі киімнің практикалық қолданысы азайды. Алайда шапан, сәукеле, кимешек, тақия сияқты ұлттық киім үлгілері мерекелік, салтанатты және этнографиялық мәдениетте сақталып қалды. Бүгінде дәстүрлі киім элементтері заманауи сәнмен ұштасып, жаңа үлгілерде қайта жасалып жүр. Бұл жағдайда тарихи киімнің бастапқы формасын дәл қайталау мен оның көркемдік элементтерін қазіргі сәнге бейімдеуді ажырата білу маңызды.
