Қымыз – қазақ халқының ең көне әрі ең қадірлі сусындарының бірі. Ол бие сүтін арнайы ашыту арқылы дайындалады. Археологиялық және этнографиялық деректер қымыздың мыңдаған жылдар бойы Еуразия даласын мекендеген көшпелі халықтардың негізгі тағамдарының бірі болғанын көрсетеді. Көшпелі өмір салтында бие сүті мен одан жасалатын қымыз ерекше маңызға ие болған, өйткені ол әрі тағам, әрі шөл басатын сусын, әрі күш-қуат беретін табиғи өнім ретінде бағаланған. Қазақ дәстүрінде қымызды тек сусын ретінде ғана емес, емдік мақсатта да пайдаланған. Халық медицинасында оның ағзаны сергітетін, ас қорыту жүйесін жақсартатын, адамға күш-қуат беретін қасиеттері жоғары бағаланған. XIX ғасырда қымызбен емдеу тәсілі ғылыми түрде зерттеліп, тіпті арнайы қымызбен емдейтін шипажайлар да ашылғаны белгілі.

Бие сүтінен дайындалатын бұл сусын жазғы тіршіліктің басталғанын білдіретін ерекше белгі саналған. Сондықтан алғашқы қымыз дайын болған кезде оны әркім жеке ішіп қоя салмай, ауыл-аймақ болып бөлісіп ішкен. Бұл – «ырыс ортақ», «береке бірге болсын» деген түсініктің көрінісі еді. Этнографиялық деректерге қарағанда, қымызмұрындық көбіне мамыр айының соңы мен маусым айының басында, яғни бие байланғаннан кейін алғашқы қымыз піскен кезде өткізілген. Әдетте ауылдағы дәулетті немесе сыйлы отбасы қонақ шақырып, жаңа ашытылған қымызды көпшілікке ұсынған. Бұл күні көрші ауылдардан да адамдар шақырылып, шағын мереке ұйымдастырылған. Қонақтар арнайы дайындалған сабадан қымыз ішіп, үй иесіне ризашылығын білдірген.

Дәстүрдің «қымызмұрындық» деп аталуының өзі де оның мәнін айқындайды. Қазақ тіліндегі «мұрындық» сөзі «алғашқы рет дәм тату», «бір істің басталуына куә болу» деген мағынаны білдіреді. Сондықтан бұл атау «жылдың алғашқы қымызынан ауыз тию» деген ұғымнан шыққан. 

Қымызмұрындық кезінде қымызды қалай болса солай ұсына салмай, белгілі бір рәсім сақталған. Қымыз сабаға құйылып, арнайы ағаш ожаумен немесе тостағанмен қонақтарға кезекпен ұсынылған. Алдымен жасы үлкен, сыйлы адамдар дәм татқан. Одан кейін ғана қалған жұртқа ұсынылған. Мұндай жиындар тек қонақасы деңгейінде қалып қоймай, ауылдың думанды мерекесіне айналған. Домбыраның күмбірі естіліп, ән шырқалып, күй шертілген. Өнерлі жастар айтысып, әнші-күйшілер өнер көрсеткен. Ал жастар жағы алтыбақан теуіп, түрлі ұлттық ойындар ұйымдастырған. Кей өңірлерде ат жарыс, аударыспақ, балуан күресі сияқты сайыстар өткізіліп, мерекенің көркін қыздырған.

Бүгінде қымызмұрындық дәстүрі кей өңірлерде қайта жаңғырып, мәдени-этнографиялық шаралар түрінде өткізіліп келеді. Әсіресе жаз айларында ұйымдастырылатын ұлттық фестивальдерде, этноауылдарда және туристік мәдени бағдарламаларда бұл дәстүр кеңінен таныстырылады. Мұндай шараларда қымыз дайындау барысы – бие байлау, саба пісу, алғашқы қымызды ұсыну сияқты көне рәсімдер көрсетіліп, қонақтарға қазақтың дәстүрлі тағамдары ұсынылады. Бұл – тек өткен дәстүрді сахналық түрде көрсету ғана емес, ұлттық мәдениетті кеңінен насихаттаудың маңызды жолдарының бірі. Қымызмұрындық арқылы көшпелі өркениеттің тұрмыс-тіршілігі, төрт түлікке негізделген шаруашылық мәдениеті және табиғатпен үйлесімде өмір сүру қағидалары айқын көрініс табады. Сонымен қатар мұндай шаралар жастардың ұлттық мұраға қызығушылығын арттырып, қазақтың бай салт-дәстүрін қазіргі қоғамға жақындатуға ықпал етеді.