Әбу Насыр әл-Фараби – Отырар өңірінен шығып, ортағасырлық ғылым мен философия тарихында әлемдік деңгейге көтерілген ұлы ойшыл. Оның мұрасы тек қазақ немесе түркі дүниесінің шеңберімен шектелмейді. Әл-Фараби логика, философия, музыка теориясы, математика, жаратылыстану, саясат пен этика секілді көптеген саланы қамтыған еңбектер қалдырды. Ғылым тарихында ол Аристотельден кейінгі «Екінші ұстаз» деген атпен кеңінен танылды. Ойшылдың өмір жолы сол кезеңдегі ірі ғылыми орталықтармен байланысты болды. Ол туған өлкесінен аттанып, білім іздеп Таяу Шығыс қалаларын аралады, Бағдадтағы зияткерлік ортамен байланыс орнатты, кейін Дамаскіде тұрды. Оның «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары», «Бақытқа жету туралы», «Ғылымдардың жіктелуі туралы» секілді еңбектері адам, қоғам, мемлекет, таным және ғылым жүйесі жөніндегі іргелі мәселелерді қамтыды. Әл-Фараби 950 жылы сексен жас шамасында Дамаскіде қайтыс болып, Баб ас-Сағир зиратына жерленген.

Сұлтан Бейбарыс – XIII ғасырдағы Таяу Шығыс тарихының аса ірі мемлекет қайраткерлерінің бірі. Оның шыққан тегі мен туған жеріне байланысты ғылыми әдебиетте түрлі пікір кездескенімен, Бейбарыстың қыпшақ ортасынан шыққаны тарихнамада кеңінен мойындалған. Тағдыр тәлкегімен құлдыққа түскен жас қыпшақ кейін мәмлүк әскери жүйесінде жоғары көтеріліп, ақырында Мысыр сұлтанына айналды. Бейбарыс билікке келген кезең Таяу Шығыс үшін аса күрделі еді. Аймақта крест жорықтарының салдары сақталып тұрды, шығыстан моңғол әскерлерінің қысымы күшейді. Осындай жағдайда ол мәмлүк мемлекетін нығайтып, әскери және әкімшілік басқару жүйесін жетілдірді. Алтын Ордамен дипломатиялық байланыс орнатуы да оның сыртқы саясатындағы маңызды бағыттардың бірі болды. Қазақстан тарихына арналған еңбектерде Бейбарыстың Берке хан билеген Алтын Ордамен қарым-қатынас жасағаны атап көрсетіледі. Оның кесенесі Дамаскідегі өзі салдырған кешенмен байланысты. Қайтыс болғаннан кейін сұлтанның кесенесі сол маңда тұрғызылған. Кейін Қазақстан мен Сирия арасындағы ынтымақтастық аясында тарихи кешенді қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.

Мұхаммед Хайдар Дулати – XVI ғасырдағы Орталық Азия тарихын зерттеуде есімі ерекше аталатын мемлекет қайраткері, қолбасшы, тарихшы және әдебиетші. Ол Дулат тайпасынан шыққан, Моғолстан тарихымен тікелей байланысты саяси ортада өсті. Оның өмірі Мәуереннахр, Қашғария, Тибет пен Үндістан кеңістігін қамтыды. Дулатидің қазақ тарихы үшін ең үлкен мұраларының бірі – «Тарих-и Рашиди». Бұл еңбек Моғолстан тарихы, Жетісу мен Шығыс Түркістандағы саяси үдерістер, билеуші әулеттер, тайпалар мен көрші мемлекеттер арасындағы қатынастар жөнінде аса маңызды мәлімет береді. Сондықтан шығарма Қазақстан мен Орталық Азияның XV–XVI ғасырлардағы тарихын зерттеудегі негізгі жазба деректердің қатарына жатады. Өмірінің кейінгі кезеңі Кашмирмен байланысты болды. Дулати бұл өңірдегі саяси оқиғаларға белсенді араласып, билік жүргізу ісіне қатысты. 1551 жылы Кашмирде қаза тапты. Оның қабірі сол жақтағы билеушілер қорымында орналасқан.

Мұстафа Шоқай – XX ғасырдағы қазақ саяси ойы мен Түркістан тәуелсіздігі идеясының аса көрнекті өкілдерінің бірі. Ол Ресей империясының соңғы кезеңіндегі саяси үдерістерге араласып, 1917 жылғы төңкерістер тұсында Түркістан автономиясын құру ісінің алдыңғы қатарында болды. Қоқан автономиясы күшпен таратылғаннан кейін Мұстафа Шоқайдың өмірі эмиграцияда өтті. Ол Кавказ арқылы Түркияға, кейін Батыс Еуропаға шығып, Францияда тұрақтады. Шетелде жүріп кеңестік биліктің Орта Азиядағы саясатын сынады, Түркістан халықтарының саяси еркіндігі мәселесін халықаралық деңгейде көтеруге күш салды. Оның публицистикалық мұрасы, соның ішінде «Яш Түркістан» журналы төңірегіндегі қызметі, эмиграциялық саяси ой тарихының маңызды бөлігіне айналды. 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс жүріп жатқан тұста Мұстафа Шоқай Берлинде қайтыс болды. Оның өліміне байланысты әр кезеңде түрлі жорамал айтылды. Мұстафа Шоқай Берлиндегі мұсылман зиратына жерленді. 

Әсет Найманбайұлы – қазақтың әншілік-ақындық дәстүріндегі аса көрнекті тұлғалардың бірі. Ол ақын, айтыскер, әнші, композитор әрі эпикалық шығармалар тудырған өнер иесі ретінде танылды. Әсеттің «Інжу-маржан», «Қаракөз», «Қысмет» секілді әндері ұлттық музыка мұрасының бағалы бөлігіне айналды. Оның шығармашылық болмысы бір ғана әншілікпен шектелмеді. Әсет айтыс өнерінде танылып, көлемді дастандар жазды. Пушкин шығармаларының желісін қазақ ортасына жеткізуге ұмтылғаны да оның әдеби ізденісінің кеңдігін танытады. Ақын өмірінің елеулі бөлігі қазіргі Қытай аумағындағы Іле, Текес, Күнес өңірлерінде өтті. Ол Алтай мен Тарбағатайдағы қазақ ортасымен де араласып, өнерін таратты. 1923 жылы Құлжа өңірінде өмірден өтті. 

Бөкей Нұралыұлы – XIX ғасырдың басындағы қазақ тарихында айрықша орны бар хан. Оның есімі Еділ мен Жайық арасындағы Ішкі Орда, кейін Бөкей Ордасы аталған саяси құрылымның қалыптасуымен тікелей байланысты. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында қазақ қоғамы үшін жер мәселесі күрделене түсті. Осындай жағдайда Бөкей сұлтан Ресей империясының билігімен келіссөз жүргізіп, қазақ ауылдарының Еділ мен Жайық арасындағы аумаққа өтуіне рұқсат алды. 1801 жылдан бастап бұл өңірге қазақтардың қоныстануы күшейіп, кейін Ішкі Орда қалыптасты. Бөкей хан 1815 жылы қайтыс болды. Оның қабірі қазіргі Ресей Федерациясының Астрахань облысы аумағында орналасқан.

Құрманғазы Сағырбайұлы – қазақтың күй өнерін жаңа биікке көтерген ұлы композитор, дәулескер күйші. Оның шығармалары XIX ғасырдағы қазақ даласының әлеуметтік ахуалын, күрескерлік рухын, еркіндікке ұмтылысын және адамның ішкі толғанысын күй тілімен жеткізді. «Сарыарқа», «Адай», «Балбырауын», «Кішкентай», «Қайран шешем», «Серпер» секілді күйлер қазақтың музыкалық мәдениетінде айрықша орын алады. Құрманғазының өмірі патшалық биліктің қысымы, қуғын, түрме мен қашқындық кезеңдерімен астасып жатты. Оның бірқатар шығармасының туу тарихы осы тағдырлы оқиғалармен байланыстырылады. Өмірінің соңғы кезеңінде Құрманғазы қазіргі Ресейдің Астрахань өңірінде тұрды. Сол жерде дүние салып, сол өңірге жерленді. 

Әлихан Бөкейхан – XX ғасыр басындағы қазақтың ұлттық саяси элитасының көшбасшысы, Алаш қозғалысының жетекшісі, экономист, публицист, зерттеуші және мемлекет қайраткері. Оның саяси қызметінің басты мұраты қазақ қоғамын заманауи ұлттық мемлекет деңгейіне көтеру, жер тұтастығын сақтау, білім мен ғылымды дамыту, заң үстемдігіне негізделген басқару жүйесін қалыптастыру еді. 1917 жылы құрылған Алаш автономиясы мен Алашорда үкіметі осы саяси ізденістің ең биік көрінісіне айналды. Кеңес билігі орныққаннан кейін Әлихан Бөкейханның саяси қызметіне шектеу қойылды. Ол Мәскеуде бақылауда өмір сүрді. 1937 жылғы Үлкен террор кезінде тұтқындалып, ату жазасына кесілді.

Жүсіпбек Аймауытов – қазақ әдебиеті мен қоғамдық ой тарихындағы ең ірі тұлғалардың бірі. Жазушы, драматург, публицист, педагог, психолог ретінде ол ұлттық мәдениеттің бірнеше саласында қатар еңбек етті. Оның «Қартқожа», «Ақбілек» романдары қазақ прозасының қалыптасуындағы іргелі туындылар саналады. «Ақбілек» арқылы жазушы төңкеріс пен азамат соғысы тұсындағы қазақ қоғамының күйзелісін, әйел тағдырын, әлеуметтік өзгерістердің адам санасына әсерін терең көрсетті. Ал педагогика мен психология бағытындағы еңбектері қазақ тіліндегі ғылыми ойдың дамуына үлес қосты. 1920-жылдардың соңында кеңестік саяси қуғын күшейген кезде Жүсіпбек Аймауытов тұтқындалды. Оған ұлтшылдық сипаттағы саяси айыптар тағылды. Кейін ату жазасына кесілді. Қайраткердің өмірінің соңғы кезеңі Мәскеудегі жазалау жүйесімен байланысты болды.

Тұрар Рысқұлов – XX ғасырдың алғашқы жартысындағы аса ірі мемлекет және қоғам қайраткері. Ол Түркістандағы саяси үдерістерге белсенді араласып, кейін кеңестік мемлекеттік басқарудың жоғары сатыларына дейін көтерілді. Рысқұловтың қызметі қайшылыққа толы тарихи кезеңмен тұспа-тұс келді. Ол кеңестік жүйенің ішінде жұмыс істей отырып, Түркістан халықтарының экономикалық және саяси мүдделерін көтеруге тырысты. Ашаршылықпен күрес, жергілікті халықты басқару ісіне тарту, аймақтық экономиканы дамыту мәселелеріне араласты. Кейін РКФСР Халық комиссарлары кеңесі төрағасының орынбасары секілді жоғары қызмет атқарды. 1937 жылы сталиндік қуғын-сүргін оны да айналып өтпеді. Рысқұлов тұтқындалып, 1938 жылы Мәскеуде атылды. 

Төле би Әлібекұлы – қазақтың дәстүрлі құқықтық және саяси тарихындағы аса ірі тұлға. Ұлы жүздің төбе биі ретінде ол ел ішіндегі дауларды шешуге, үш жүздің ынтымағын нығайтуға, сыртқы қауіп күшейген кезеңде ортақ шешім қабылдауға ықпал етті. Төле бидің өмір сүрген дәуірі Қазақ хандығына жоңғар шапқыншылығы қатты қысым жасаған уақытпен тұспа-тұс келді. Осындай жағдайда билер институты тек сот төрелігін жүзеге асыратын құрылым емес, саяси мәміле мен қоғамдық тұтастықты сақтайтын маңызды күш болды. Ол Шыназ маңында қайтыс болған және сүйегі өзі билік жүргізген Ташкенттегі Шайхантәуір аумағында, Жүніс ханның жанына жерленген. 

Әйтеке би – қазақтың үш ұлы биінің бірі, Кіші жүздің аса беделді саяси және құқықтық тұлғасы. Оның есімі Төле би, Қазыбек бимен қатар қазақ қоғамындағы бірлік, әділ билік және құқықтық тәртіп ұғымдарымен байланысты. Әйтеке бидің қызметі Тәуке хан дәуіріндегі мемлекеттік басқару жүйесімен сабақтас. Дәстүрлі деректерде ол хандықтың ішкі тұтастығын күшейтуге, руаралық қайшылықтарды реттеуге, құқықтық нормаларды жүйелеуге атсалысқан тұлға ретінде сипатталады. Әйтеке би 1699 жылы Тәуке хан ордасынан кеткеннен кейін денсаулығы нашарлап, 1700 жылы қайтыс болған. Оның қабірі атасы Сейітқұл әулие мен Жалаңтөс баһадүр жерленген қазіргі Өзбекстан аумағындағы Нұрата қорымында. 2009 жылы қабір үстіне кесене тұрғызылған.

Құныскерей Қожахметов – XX ғасырдың алғашқы жартысындағы Батыс Қазақстан тарихында аты аңызға айналған тұлға. Кеңестік ресми құжаттар мен насихатта ол ұзақ уақыт «банды», «қарақшы» ретінде көрсетілді. Ал ел жадында Құныскерей әділетсіздікке қарсы тұрған, қуғынға ұшыраған адам ретінде сақталды. Оның тағдырын сол дәуірдің саяси ахуалынан бөліп қарау мүмкін емес. 1920–1930-жылдары Қазақстанда күштеп ұжымдастыру, тәркілеу, саяси қуғын және қарулы қарсылықтар қатар жүрді. Кеңес билігіне қарсы шыққан немесе билік «сенімсіз» санаған адамдардың бір бөлігі шекара асып кетуге мәжбүр болды. Құныскерей де қуғыннан құтылу үшін туған өлкесін тастап, Түрікменстанға кеткен. Сол жақта Əбілқайыр Жаманов деген атпен өмір сүріп, 1964 жылы өмірден озған

Мұхтар Мағауин – қазақ әдебиеті мен әдебиеттану ғылымына айрықша із қалдырған жазушы, зерттеуші, тарихшы. Оның шығармашылық мұрасы көркем прозамен ғана шектелмейді. Қаламгер XV–XVIII ғасырлардағы қазақ жыраулар поэзиясын ғылыми айналымға енгізуге, ұмыт қалған әдеби мұраны қайта танытуға үлкен еңбек сіңірді. Мағауиннің қазақ руханиятына қосқан ең ірі үлесінің бірі – тарих пен әдебиетті тұтастықта қарастыруы. Ол көне жыраулар мұрасын зерттеу арқылы қазақ әдебиетінің тарихы кеңестік кезеңде қалыптасқан тар шеңберден әлдеқайда тереңде жатқанын дәлелдеуге күш салды. Сонымен қатар тарихи романдарында өткен дәуірлерді жай оқиғалар тізбегі ретінде емес, саяси тартысы, билік қатынастары, адам мінезі мен қоғамдық қайшылығы бар күрделі кеңістік ретінде бейнеледі. 2006 жылдың желтоқсанында Мұхтар Мағауин Қазақстаннан Чехияға қоныс аударды. Кейін Чехия, АҚШ және Түркияда тұрып, шығармашылық және ғылыми жұмысын жалғастырды. Бұл кезеңде де қаламгер жазудан қол үзген жоқ. Керісінше, шетелде жүріп ірі тарихи зерттеулерін тәмамдап, әдеби, мемуарлық және танымдық еңбектерін жариялады. Мұхтар Мағауин 2025 жылғы 9 қаңтарда АҚШ-тың Мэриленд штатындағы өз үйінде, бала-шағасының ортасында қайтыс болып, сол жақта жерленді.