Оқи отырыңыз: Қазақ ұғымындағы табиғат амалдары

Қазақ тілінде «құралай» деп киіктің жаңа туған лағын айтады. Киік лағы туған кезде өте әлсіз әрі қорғансыз болады. Сондықтан киіктер төлдеу уақытын табиғат жағдайына бейімдеп, көбіне мамыр айының ортасында жаппай төлдейді. Дәл осы кезеңде далада бірнеше күнге созылатын салқын жел тұрып, ауа райы күрт өзгереді. Кей өңірлерде жаңбыр жауып, түнгі температура төмендеп кетеді. Халық осы табиғи құбылысты киіктің төлдеу мерзімімен байланыстырып, «Құралай салқыны» деп атаған. Этнографиялық деректерде «құралай салқыны» ұғымы тек қазақ халқында ғана емес, Орталық Азиядағы кейбір көшпелі халықтардың танымында да кездесетіні айтылады. Бұл көшпелі өмір салтын ұстанған халықтардың табиғат құбылыстарын өте дәл бақылағанын көрсетеді. Қазақ халқы жыл мезгілдеріндегі мұндай өзгерістерді арнайы атаумен белгілеп, оны шаруашылық тіршілікте де ескеріп отырған.

Құралай салқыны көбіне мамыр айының екінші жартысында байқалады. Қазақстанның әр өңірінде оның мерзімі сәл өзгеше болуы мүмкін, бірақ негізінен 15-25 мамыр аралығына сәйкес келеді. Халық арасында бұл кезеңнің келуі көктемнің соңғы салқыны ретінде қабылданған. Күн жылынып, жаз жақындаған кезде ауа райының қайта суытуы қазақ даласында ертеден белгілі құбылыс болған. Синоптиктердің түсіндіруінше, осы уақытта Қазақстан аумағына солтүстік және солтүстік-батыс бағыттан суық ауа массалары енеді. Соның әсерінен ауа температурасы бірнеше градусқа төмендеп, жел күшейеді. Кей кезде жаңбыр жауып, тіпті түнгі үсік те байқалуы мүмкін. Әсіресе ашық далалы аймақтарда салқын қаттырақ сезіледі. Бірақ бұл құбылыс ұзаққа созылмайды. Әдетте бірнеше күннен кейін ауа райы қайта жылып, тұрақты жазғы температура қалыптаса бастайды. Қазақстанның батыс және солтүстік өңірлерінде құралай салқыны айқынырақ байқалады. Ал оңтүстік өңірлерде температура қатты төмендей бермейді, көбіне өткінші жаңбыр мен жел түрінде байқалады.

Халық арасында құралай салқынының болуын жаздың жақындағанының белгісі деп түсінген. Малшылар мен диқандар бұл кезеңді жақсы білгендіктен, мамыр айының ортасында жылы киімді бірден жинамай, ауа райының уақытша өзгеруіне дайын отырған. Кей өңірлерде бұл күндері мал төлін ерекше күтімге алып, көктемгі жұмыстарды ауа райына қарай жоспарлаған.

Ғалымдардың айтуынша, киіктің төлдеу мерзімі табиғи-эволюциялық бейімделумен тікелей байланысты. Киіктер жыл сайын төлдеу уақытын дәл мамыр айындағы осы қысқа салқын кезеңге сәйкестендіріп отырған. Бұл кездейсоқ құбылыс емес. Мамырдың ортасында болатын салқын жел мен ауа райының құбылуы даладағы жыртқыш аңдардың қозғалысын азайтады. Соның нәтижесінде жаңа туған құралайлардың аман қалу мүмкіндігі артады. Киік төлдері туғаннан кейін алғашқы күндері өте әлсіз болады және ұзақ уақыт бойы енесінің соңынан еріп жүре алмайды. Сондықтан олар көбіне шөп арасына жатып, жасырынуға тырысады. Дәл осы кезде мамыр айының соңына қарай дала көгеріп, шөп қалыңдай бастайды. Табиғи ортадағы мұндай өзгеріс құралайлардың көзге түспей жасырынуына қолайлы жағдай туғызады. Зоолог мамандар киіктердің жаппай төлдеуі де қорғаныс тәсілдерінің бірі екенін айтады. Әдетте бірнеше күн ішінде мыңдаған киік қатар төлдейді. Бұл жыртқыштардың барлық төлге бірдей қауіп төндіру мүмкіндігін азайтады. Табиғаттағы мұндай үйлесімді қазақ халқы ерте кезден-ақ байқаған.

Сондықтан «Құралай салқыны» атауы жай ғана ауа райын білдіретін сөз емес. Бұл – табиғаттағы маусымдық өзгерістер мен жануарлар тіршілігінің өзара байланысын көрсететін халықтық ұғым. Қазақ халқы ауа райындағы құбылыстарды тек климаттық ерекшелік ретінде емес, табиғаттағы тіршілікпен бірге қарастырған. Құралай салқыны – соның айқын мысалдарының бірі.