Мәншүк Мәметованың музей-үйі ресми түрде 1982 жылдың 7 шілдесінде ашылды. Мұражайдың ашылуы Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметованың 60 жылдық мерейтойына орай ұйымдастырылған республикалық іс-шаралар аясында өтті. Сол кезеңде Орал қаласында ІХ республикалық «Әкелер даңқты жолымен» слеті өткізіліп, батыр қыздың есімін ұлықтауға ерекше көңіл бөлінген. Музейдің ашылуы қарапайым мәдени шара ғана емес, Мәншүк Мәметованың өмір жолын, ерлігін және отбасы тарихын сақтап қалуға бағытталған маңызды тарихи оқиға болды. Музейдің салтанатты ашылуына сол кезеңнің белгілі тұлғалары мен соғыс ардагерлері қатысқан. Олардың қатарында Мәншүктің анасы Әмина Сүлейменова, батыр қыздың мектептегі ұстазы Валентина Зайцева, екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Талғат Бигелдинов, Кеңес Одағының Батыры Қайырғали Смағұлов және маршал Георгий Жуковтың қызы Мария Жукова болғаны айтылады.

Мәншүк Мәметованың музей-үйі орналасқан ғимараттың батыр қыз өмірімен байланысы ұзақ уақыт бойы нақты анықталмай келген. Бұл туралы алғашқы маңызды мәліметтерді Мәншүктің анасы Әмина Сүлейменқызы берген. 1960 жылдардың соңында Орал қаласына келген сапарларының бірінде ол бұрын өздері тұрған үйді көрсетіп, дәл осы шаңырақта Мәметовтер отбасы 1932-1934 жылдары өмір сүргенін айтқан. Осы естелік кейін музей тарихын зерттеудегі негізгі деректердің біріне айналады. Кейін музей қызметкерлері мен өлкетанушылар арнайы зерттеу жұмыстарын жүргізіп, архив құжаттарын, тұрғындардың естеліктерін және сол кезеңдегі қала жоспарларын салыстыра отырып, ғимараттың расында Мәметовтер тұрған үй екенін нақтылайды. 

1932 жылы Мәншүктің ата-анасы Ахмет пен Әмина Мәметовтер Саратов қаласында білім алып жүрген. Алайда сол кезеңде Қазақстанда маман тапшылығы қатты сезілгендіктен, олар оқуын толық аяқтамай Орал қаласына шақырылады. Ахмет Мәметов денсаулық сақтау саласында қызмет атқарып, медицина жүйесінде жұмыс істейді. Ал Әмина Мәметова облыстық білім бөлімінде еңбек еткен. Бұл отбасының ел ішіндегі сауат ашу мен қоғамдық жұмыстарға белсенді араласқанын көрсетеді. Орал қаласында тұрған жылдары Мәншүк мектеп жасындағы бала болған. Ол сол кезеңде қазіргі Орал қаласындағы №14 мектепте білім алады. Зерттеушілердің айтуынша, Мәншүк оқу мен қоғамдық жұмыстарға белсенді қатысқан, зерек әрі алғыр қыз болып өскен. Кейін дәл осы қалада өткен балалық шағы мен мектеп өмірі оның тұлға болып қалыптасуына әсер еткен кезеңдердің бірі саналады.

Мәметовтер тұрған үй XIX ғасырдың соңында салынған көне ғимараттардың бірі саналады. Сол кезеңдегі Орал қаласына тән сәулет үлгісімен тұрғызылған үй ұзақ жылдар бойы сақталып қалған. Ғимарат төрт бөлмеден тұрған. Оның үш бөлмесінде Мәметовтер отбасы өмір сүрсе, тағы бір бөлмесінде Қуанғалиевтер отбасы тұрғаны туралы деректер бар. Музей қызметкерлері үйдің ішкі көрінісін қалпына келтіру кезінде негізінен Әмина Сүлейменқызының естеліктеріне сүйенген. Соның арқасында Мәметовтер отбасының тұрмысы мен сол кезеңдегі үй интерьері мүмкіндігінше тарихи шынайылықпен қайта жасалған. Әмина Мәметованың айтуынша, қонақ бөлмеде үлкен ағаш үстел, орындықтар, Мәншүктің темір кереуеті, ескі сандық, қызыл ағаштан жасалған комод және никель самауыры тұрған. Терезелерге перделер ілініп, бөлме гүлдері өсірілген. Бұл отбасының тұрмысы ұқыпты әрі мәдени орта қалыптасқанын көрсетеді. Жатын бөлмеде айна, тігін машинасы, кітаптар қойылған сөрелер болғаны айтылады. Ал ас бөлмесінде сол кезеңге тән плита мен ыдыс қоятын сөрелер орналасқан. Осындай бөлшектер арқылы музейге келген адамдар Мәншүк өмір сүрген ортаны көзбен көріп, 1930 жылдардағы қала тұрмысын елестете алады. 

Қазіргі таңда музей кешені екі негізгі бөліктен тұрады. Бірінші ғимарат – мемориалдық музейдің өзі. Мұнда кіріспе залы, Мәметовтер отбасының тарихына арналған бөлім, мемориалдық бөлме және Ұлы Отан соғысына арналған экспозициялар орналасқан. Экспозицияларда Мәншүктің фотосуреттері, хаттары, жеке заттары, әскери құжаттары мен соғыс кезеңіне қатысты материалдар қойылған. Ал екінші ғимаратта «Мәншүктің өшпес ерлігі» атты диорама орналасқан. Бұл диорама 1993 жылы ашылған. Оның авторы – Мәскеудегі М.Б. Греков атындағы әскери суретшілер студиясының суретшісі, соғыс ардагері Михаил Ананьев. Диорамада Мәншүк Мәметованың Невель түбіндегі соңғы шайқасы бейнеленген. Мұнда батыр қыздың пулеметпен жауға қарсы тұрған сәті көрініс тауып, сол кезеңдегі майдан атмосферасы берілген. 

Музей алғаш ашылған кезде мұнда шамамен 300 ғана экспонат болған. Кейін жылдар бойы ғылыми-зерттеу және іздестіру жұмыстары жүргізіліп, қор біртіндеп толықтырыла түскен. Музей қызметкерлері архивтерден құжаттар жинап, Мәншүкпен бірге соғысқан адамдардың естеліктерін, фотосуреттерді және отбасы сақтап келген жеке бұйымдарды қорға қабылдаған. Соның нәтижесінде музей қоры Батыс Қазақстан өңіріндегі ең құнды әскери-мемориалдық коллекциялардың біріне айналды.

Мұражайдағы ең бағалы жәдігерлердің бірі – Мәншүк Мәметованың анасына жазған хаттары. Бұл хаттар арқылы батыр қыздың мінезін, отбасына деген сағынышын және майдандағы көңіл күйін көруге болады. Әсіресе оның соңғы хаттарының бірі ерекше әсер қалдырады. Онда Мәншүк: «Мен өліп кетсем, сіздер үшін, Отан үшін жанымды пида етемін» деп жазған. Бұл жолдар кейін батыр қыздың ерлігі туралы айтылғанда жиі келтірілетін тарихи құжаттардың біріне айналды.

Сонымен қатар музейде Мәншүктің өзіне тиесілі түпнұсқа бұйымдар да сақталған. Олардың қатарында қамшысы, айнасы, тігін машинасы, кесте тіккен заттары, ыдыстары және күнделікті тұрмыста қолданған басқа да жеке дүниелері бар. Бұл жәдігерлер арқылы келушілер батыр қыздың тек майдангер емес, қарапайым өмір сүрген, өнерге жақын, ұқыпты жан болғанын да байқай алады. Ал музей ауласында бойжеткен Мәншүктің қоладан құйылған ескерткіші орнатылған. 

Мәншүк Мәметованың музей-үйі бүгінгі таңда тек тарихи жәдігерлер қойылған экспозициялық орын ғана емес, сонымен бірге ғылыми-зерттеу және ағартушылық бағытта жұмыс істейтін маңызды мәдени орталықтардың біріне айналған. Мұражай қызметкерлері батыр қыздың өмірі мен майдан жолына қатысты архив материалдарын, фотосуреттерді, хаттарды және естеліктерді жинау жұмыстарын әлі күнге дейін жалғастырып келеді. Осы зерттеулердің нәтижесінде музей қоры жыл сайын жаңа тарихи деректермен толықтырылып отырады. 

Бүгінде Орал қаласындағы Мәншүк Мәметованың музей-үйі – батыр қыздың өмір жолын, Мәметовтер әулетінің тарихын және соғыс жылдарындағы қазақ әйелдерінің ерлігін танытатын ең маңызды тарихи орындардың бірі. Мұнда сақталған әрбір хат, фотосурет пен тұрмыстық бұйым ХХ ғасырдың ауыр кезеңінен сыр шертеді. Сондықтан музейге келген адамдар тек Мәншүк Мәметованың тағдырын ғана емес, сол дәуірдегі қазақ қоғамының тарихын да тереңірек тани алады. Қазір музей мектеп оқушылары, студенттер, зерттеушілер мен туристер жиі келетін мәдени нысанға айналған. Мұнда батыр қыздың ерлігі туралы экскурсиялар, тарихи кездесулер мен танымдық шаралар өткізіліп тұрады. Осы арқылы Мәншүк Мәметованың есімі мен ерлігі кейінгі ұрпақ жадында сақталып келеді.

Мәншүк музей-үйі туралы фоторепортажды арнайы бөлімнен көре аласыздар.

*  Материалды әзірлеуде қол ұшын созған Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейіне алғысымызды білдіреміз