1356 жылы Жәнібек хан Хулагу ұрпақтары билеген Илхан мемлекетінің құлауына ықпал еткен соғысты бастайды. Әзірбайжан жері үшін талас әкесі Өзбектің де орындалмай кеткен армандарының бірі болатын. Әзірбайжанды Алтын Орданың құраманы енгізіп, уақытша билікке баласы Бердібекті қалдырған Жәнібек Тебризден Сарайға қайтып келе жатқан жолда жұмбақ жағдайда қаза табады [1; 129 б]. Кей деректерден белгілі болғандай оның өлімі өз баласы Бердібектің тапсырысы бойынша жасалған деседі. Ол замандарда тақ үшін таластың бауырлар арасындағы қарама-қайшылықтан әке мен баланың өшпенділігіне дейін өскендегіне бүгінгі заман тұрғысынан қарап, таңдануға болмайды. Сол заман үшін осының барлығы да болуға тиіс және болатын қалыпты жағдай саналды. 

Дәл осы уақыт Махмұд әл-Бұлғаридың «Нахдж әл-Фарадисді» жазған кезімен тұспа-тұс келеді. Мемлекетте болып жатқан осы оқиғалар авторға да белгілі бір тұрғыда әсер еткендігі ықтимал. Бұл жерде Жәнібек ханға да аяушылық танытуға болмас, себебі оның өзі де таққа бауырының қанын кешіп келген болатын. Жәнібек ханның өмірінің соңғы кезеңінде жүргізе бастаған «қатал саясаты» қалың бұқара үшін «ұнамды» бола қойған жоқ. «Нахдж әл-Фарадистің» идеялық мазмұнында Алтын Орда билеушілерінің жүргізіп отырған саясатына, оның ішінде көбіне күш көрсету сипатында болған діни саясатқа қарсы халықтың наразылығы көрініс тапты.

«Нахдж ал Фарадистің» атауына назар аударайық. Араб тілінен аударғанда «Нахдж» сөзі бірнеше мағынаға ие: 1) жүру жолы; жол; 2) тәсіл, әдіс; бағыт. «Нахдж әл-Фарадисті» зерттеушілердің көпшілігі «жұмаққа апаратын жол» деген нұсқамен келіседі. Алайда, жазылу мақсатын ескере отырып, сіз бұл атауды «жұмаққа апаратын бағыт (немесе әдіс)» деп те аудара аласыз. Бұл атау осы кітаптың дүниетанымдық бағыттарын нақты анықтайды және адамның өзін-өзі жетілдіруге қол жеткізе алатын жолын көрсетеді [2; 28 б]. Демек, «Нахдж әл-Фарадисте» Махмуд әл-Бұлғари Алланы танудың жолын (тариқат) немесе өзіне тиесілі сопылық тәртіптің ілімін айтқан болуы әбден мүмкін.

Қазіргі күнге дейін бұл шығарманың 11 шақты қолжазбасы бары белгілі. Жоғарыда Анкара қаласынан табылды деп атап кеттік. Ол нұсқада автордың аты мен жазылған жері жазылмаған. Тек соңғы беттерінің бірінде көшіріп жазған Мұхаммед Хұсрау әл-Хорезми екендігі және «Нахдж әл-Фарадистің» авторының дәл қаза тапқан уақыты жазылған. «Нахдж әл-Фарадис» қолжазбасының тізімдері негізінен жеке мұрағаттар немесе мешіттерден табылды. Бұл қолжазба жұмысының кең бұқара арасында танымал екендігін көрсетеді. Көптеген ақсақалдар шығармадағы әңгімелерді жас күндеріндегідей естеріне түсіре алған. 

«Нахдж әл-Фарадистің» жанры – бұл әр түрлі халықтардың, елдердің тарихындағы қызықты және астарлы, қысқа әңгімелер, аңыздар жанры, егер біз кеңірек алсақ – Исламның өзіндік «халықтық» нұсқасын білдіретін болсақ, ол көркемдік жағынан өте танымал және тәрбиелік әсерге ие болады [3; 148 б]. Мұндай эсселердің әлі де табылған көптеген тізімдері осы сөзімізге қосымша дәлел.

«Нахдж әл-Фарадис» авторы туралы алғашқы мәліметтерді біз шығарма көшірмелерінің бірі болған Ш. Маржаниден табамыз. «Мостафадал-ахбар фи ахвали Казан ва Болгар»  шығармасында ол: «Бұл кітапқа «Нахдж әл-Фарадисә деген атау берілген, бұл әжұмаққа ашылған жолдарә дегенді білдіреді, Хижраның жеті жүз елу тоғызыншы жылының екінші күні (1357) Сарай қаласында жазылған. Оның авторы-ғалым және ағартушы, бүкіл халықтың ұстазы Махмуд бине Гали бине ас-Сараи шығу тегі бойынша Бұлғар, Кардарада дүниеге келген» [4; 59 б].

Санкт-Петербургте сақталған қолжазбада автор туралы толығырақ ақпарат жазылған: «жеті жүз елу тоғызыншы жылдың сафар айының жетінші күні. Сарай қаласында осы кітапты жазған адам жанын Аллаға берді; Алланың барын мойындаған, оның нұсқауымен іс жасаған, бәрінің ұстазы Шейхтің немересі Ғалидің ұлы Махмұд, жұмыс орны – Сарай, шыққан тегі Карданмен байланысты Бұлғар. Минхажетдин лақап атымен танымал танысым осылай деді».

Жоғарыда айтылғандарды талдай отырып, «Нахдж әл-Фарадистің» авторы рухани топқа жататын Шейхтің («бине шәех») ұлы болған деген қорытынды жасауға болады. «Шейх» сөзін бұл жерде тиісті есім (исмалам) немесе рухани топқа жататындар ретінде қарастыруға болады. Қолжазбаларда көрсетілгендей Махмұд Бұлғаридың «ұстаз» болғандығын білеміз. Осы ізбен Махмұд әл-Бұлғаридың тахаллусын (бүркеншік есім) тарқата айтар болсақ: Бұлғарда дүниеге келіп, Сарайда қызмет атқарған, ал Кардари (Кердері) жөнінде нақтылы бір байлам жоқ. Ж. Уәлидовтың айтуынша, егер де Алтын Орда заманындағы еңбектер бүгінгі күнге жеткен болса біз «Бұлғари» тегіндегі әлденеше жүз есімді кезіктірген болар едік. Алайда толассыз шабуылдар, қалалардың өртенуі – осының барлығы бізге тек бір ғана Бұлғаридың аман-есен жетуіне әкелді [5;  9 б]. Кардари немесе Кердері тахаллусын зерттеген ғалымдар, соның ішінде, Я. Кемаль, оны Хорезмде, көне Үргеніштің шығыс жағындағы Ене-Кала мен Шымбайдың аралығында деген болжам айтады. Біз Кардари (Кердері) туралы деректерді араб тарихшысы әл-Истахриде кездестіреміз, ол Хорезмнің отыз екі қаласының аттарын атай отырып, Кардар қаласы Әмудың екі жағалауында орналасқанын айтады.

Э. Наджиптің ойынша, «Кардари (Кердері) түркі әлемінің басты діни орталықтарының бірі болды, әл-Кардари есімінің жалғануында да осындай бір ой жатыр» деген пікірге саяды [6; 63 б]. Ал Санкт-Петербургтен табылған қолжазба жоғарыда айтылғандарға қосымша тағы бір гипотезаның тууына әкелді. Көпшілік білетіндей, қазақ руларының басым бөлігі Алтын Орданың құрамында болған. Соның ішінде Кіші жүз рулары Еділге жақын аймақтарда көшіп-қонып жүретін. Олар өзара «Әлімұлы», «Байұлы», «Жетіру» деген тайпалық бірлестіктерге бөлінген. Соңғысы ірі жеті рудан тұрған, солардың бірінің атауы «Кердері». Бұл бізге «Нахдж әл-Фарадис» авторының қазақтың кіші жүзінен шыққан болуы мүмкін деген ой тастайды. Осы жерде Х ғасырда Арал теңізінің Кердері теңізі деп те аталғаны жайлы деректерді де кездестіруге болады. Қалай болғанда да Махмұд әл-Бұлғари Алтын Орданың құрамындағы қазақ руларының бірінен шыққан болар деген тұжырымға тоқталамыз. 

Өз заманының әдеби дәстүрлеріне сүйене отырып, Махмұд әл-Бұлғари құрастырушы сипаттағы кітап шығарды. Кіріспеде (мукаддима) кітап жазудың негізгі идеясын айта отырып, ол былай дейді: «егер бір Құдайға сенетін діндарлардың бірі осы қырық хадисті менің кітабымнан естімегендерге жеткізсе, бұл хадистерді білмейтіндерге үйретсе, онда Алла Тағала бұл адамды білімділер (ғалымдар) қатарына қосып, сенімі үшін өлгендермен бірге қайта тіріледі. Егер жаман ниеті бар біреу бұл хадистердің жоқ екенін біле тұра, бұл хадистер менің кітабымнан шыққанын айтса, тозақта мәңгі өмір сүруге дайын болсын. Біз сенімді дереккөздерден пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) қырық хадисін таңдадық, осы хадистерді бірге жинап, хадистерге сәйкес пайғамбардың өмірі мен пайғамбардың төрт халифының (Әбу Бәкір, Омар, Усман, Әли) әңгімелерін ұсындық, төрт тараудан кітап құрастырдық. Әр тарау он бөлімге бөлінді. Әр тарау пайғамбардың хадистерінен басталады, олардың саны қырық. Бірінші тарау пайғамбардың өмірі мен ізгіліктеріне, екіншісі – пайғамбардың төрт халифына, отбасы мүшелеріне және сунниттік мазхабтың төрт ұстазына арналған. Үшінші тарау Құдайға жақындататын істерге арналған, төртіншіде - адамды Құдайдан алыстататын әрекеттер туралы айтылады. Бұл кітапты «Нахдж әл-Фарадис» деп те атайды, бұл «жұмаққа жол» дегенді білдіреді...». «Бұл кітап оқыған жандарын жұмаққа бастайтын жол іспетті болмақ деген ойдамыз. Айта кететін бір жайт, қырық хадис мұсылман адам білу керек ең аз меже. Оны жатқа білу әр мұсылманның парызы» [7; 18 б]. 

Кітап тысын әрлеу үшін белгілі ғалым, шейх, оқығандардың сөздері мен түрлі оқиғалардан хабар беретін сюжеттік суреттер пайдаланылған. Солардың ішінде айрықша көзге түсетін – пайғамбар жеткізген хадистер. Дәстүрге сай, ең алдымен арабша түпнұсқасы түсіріліп, содан кейін ғана аудармасы мен түсініктер берілген. Бұл кітаптың негізгі құрылымы мен мазмұны Мұхаммед пайғамбардың «кімде-кім менің хадистерімнен қырық хадисті естімегендерге жеткізсе, жұмақтық болады» деген өсиетіне арналған [8; 288 б]. 

«Нахдж әл-Фарадистің» негізгі мазмұны өз ерекшеліктері бар хадистік текстологиямен байланысты. Әр түрлі типтегі хадис жинақтары, сынға арналған еңбектер және хадис тарихнамасы үлкен әдеби кешен болып табылады. Хадис зерттеулерінің сенімділігі маңызды мәтіндік және дереккөздік зерттеулерге негізделген анықтамалық ақпараттың сенімділігіне негізделген. «Нахдж әл-Фарадисте» кейбір жағдайларда дереккөзге сілтеме толығымен жоқ, және бұл дәстүрлі теологтар тарапынан жиі сынға ұшырайды, олар үшін иснад (таратқыштар тізбегі) хадистің ажырамас құжаттық бөлігі болып табылады, ол кейде мәтіннің өзінен гөрі маңызды. Бірақ «Нахдж әл-Фарадис» авторына хадистің мағынасын шынайы жеткізушілер туралы ақпараттан гөрі маңызын жеткізу керек болған секілді. 

Осылайша, «Нахдж әл-Фарадис» – бұл сол кездегі синтетикалық формадағы дидактикалық композиция жанрының өте кең таралған үлгісі, діни-этикалық ілімнің оның көркемдік формасымен, қалыптасуымен, халықтық жадыны терең игерудің өзіндік жемісі.

Жоғарыда айтылғандар «Нахдж әл-Фарадис» туындысын жазу кезеңіндегі Алтын Ордадағы ішкі саяси жағдай тұрақты емес деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Бір жағынан, 1350 жылдар Алтын Орданың күші өркендеген дәуірі деп аталады, екінші жағынан, XIV ғасырдың 50-жылдардың аяғы феодалдық элитаның тұрақты қақтығыстарының, қастандықтар мен бір-бірін жою арқылы билікті басып алудың, сондай-ақ 1348 жылы өткен жағдайдың жаңғырығымен сипатталады. «Қара өлім» эпидемиясы Махмұд әл-Бұлғаридің «Нахдж әл-Фарадисә, Хисам Кәтибтің «Жұмжұма сұлтан» атты терең діни және дүниетанымдық әдебиеттерінің пайда болуына себеп болуы мүмкін.

Интертекстуалдылық (бір мағынаны түсіну үшін бірнеше шығармалардың бір-біріне деген тәуелділігі) – «Нахдж әл-Фарадистің» негізгі композициялық құрылымдарының бірі. Оның ішінде тек қана Құран аяттары мен хадистері ғана емес, шығыстың жиырмаға тарта белгілі авторларының туындылары қолданылған. Осылардың ішінде Махмұд Бұлғаридың еске көп алатыны Әбу Хамит әл-Ғазалидің «Ихйа улум ад-дин» атты еңбегі. Негізінен түркі әлемінде осы бір философ, теологтың есімі көптеген ғасырлар бойына салтанат құрған болатын. Шығармада келтірілген нақыл сөздердің ішінде «Абу Давуди Сахсаниден» де үзінділерді кезіктіреміз [2; 194 б]. Бұл кітаптың авторы Бұлғарияның Саксин қаласының тумасы – Дәуіт Сүлеймен Саксини. Жалпы Махмуд Бұлғари басқа дереккөздерден алынған барлық материалдарды, нақыл сөздерді шебер қолданып, өңдейді, жүйелейді, кітаптың жалпы идеялық-эстетикалық тұжырымдамасымен жымын білдірмей енгізіп жібереді.

Кейіпкерлер саны, аталатын есімдер жөнінен «Нахдж әл-Фарадиске» тең келерлік шығарма ортағасырдағы түркі әдебиетінде болмады десек артық емес. Бұл кітаптан көптеген пайғамбарларды (Адам, Сүлеймен, Ғайса, Мұса, Жүсіп, Мұхаммед), діни қайраткерлерді, ғалымдарды, мифтік бейнелерді, періштелерді (Жәбірейіл), аңыз кейіпкерлерін (Лұқпан Хакім) және билеушілерді (Харун ар-Рашид) кездестіруге болады. Бұлғаридың жазбасында шынайы кейіпкерлер, олардың іс-әрекеттері қиял-ғажайып, мифтік бейнелермен қатар жүреді. Негізінен, оқиға желісі бойынша Мұхаммед пайғамбар Жебірейіл мен Микайлдың қорғауымен жұмақ пен тозаққа қарайды. Оған, әсіресе, күнәһарларды жазаға тартатын тозақ қатты әсер етеді. Тозақ отына күйгендердің арасында ішімдік ішумен, зина жасаумен, өсіммен, екіжүзділікпен, жалған куәгерлікпен айналысатындарды көптен кезіктіреді [2; 71 б]. Бұл шағын сюжет Хисам Китәбтің поэмасындағы тозақ жайлы айтылғандармен үндес. 

Сонымнен қатар пайғамбарлар мен халифтер белгілі бір уақытта ел басшысы ғана емес тайпаластарын ізгі жолға бастаушы жолбасшы бола білді. Оларды бейнелеу кезінде Махмұд Бұлғари өзінің қоғамдық-саяси, адамгершілік мұраттарын жүзеге асыруға ұмтылды, адамдардың қарым-қатынасында, оның ішінде билеушілер мен субъектілер арасындағы әділеттілік идеяларын растады. Пайғамбарлар мен халифтердің іс-әрекетінен кей кездері ғажайып істерді көреміз.  Мысалға айтар болсақ, асатаяғының арқасында Мұса пайғамбар ізіне ерген жұртын Перғауынның езгісінен оңай алып шыға білді. 

Қолданылған әдебиеттер: 

1. Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Том II. Извлечения из персидских сочинений. М., Л., 1941. С. 308

2. Нуриева Ф.Ш. «Нахдж ал-Фарадис» Махмуда ал-Булгари / Ф.Ш. Нуриева. – Казань, 1999. 208 с.

3. Амирханов Р.М. Тюрко-татарская философская мысль (XIII– XVI вв.). Казань, 2001. С. 148.

4. Мәрҗани Ш. Мостафадел-әхбар фи ахвали Казан вә Болгар. Казан, 1989. С. 59.

5.Валидов Дж. Очерки истории образованности и литературы волжских татар. М.-Пг, 1923. Вып. 1. С. 9.

6. Наджип Э.Н. О памятнике ХIV века «Нахдж ал-Фарадис» и его языке // Советская тюркология. 1971. № 6. С. 63.

7. әл-Болгари Мәхмуд. Нәһҗел-фәрадис. Казан: Татар. кит. нәшр., 2002. 384 б.

8.Хамза Көктəнді. Аспан мен Даланың төрт ұмытылған тарихы – Москва: «Қасиет», 2001 ж.