Ол өз заманындағы білімді, беделді және көпке танымал адам болған. Қазақ даласындағы отаршылдық кезеңде қазақтардың мүддесін қорғап, Ресей империясының басқару жүйесінде маңызды рөл атқарған. Оның «үлкен мырза» немесе «большой господин» деген атағы оның жоғары мәртебесін және халық арасындағы беделін көрсетеді. 

Мұса Шорманұлы 1819 жылы қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданында, Баянауыл ауылы маңында (кей деректерде Ақкелін тауларының батыс жағасында, Ащысу өзенінің бойында) дүниеге келген. Оның әкесі – атақты би Шорман Күшікұлы, Қаржас руынан шыққан. Шорман би – Баянауыл сыртқы округінің алғашқы аға сұлтаны және қазақ даласындағы беделді тұлға.

Мұса – Шорман бидің үлкен ұлы болған. Әкесінің басқа балалары: Мұстафа, Иса, Аужан атты үш ұлы және Зейнеп атты қызы болған. Отбасы Арғын тайпасынан, Қаржас руынан шыққан.

Балалық шағында Мұса ауыл молдасынан сауат ашып, қазақша білім алған. Кейін, 1830 жылдары Александр Лукин атты орыс офицерінің қолында екі жыл оқып, орыс тілін сөйлеу мен жазуды меңгерген. Бұл білім оның кейінгі қызметінде маңызды рөл атқарды.

Мұса өзінің білімділігімен және шешендігімен ерте жасынан халық арасында беделге ие болды. Ол қазақ дәстүрлеріне берік, бірақ орыс мәдениетімен таныс тұлға еді.

1833 жылы Баянауыл сыртқы округі құрылғанда, ол құлеке қаржас болысының басқарушысы болып тағайындалды. Бұл – оның қоғамдық қызметінің бастамасы еді. 1841 жылы ол Баянауыл окруждік приказының отырысшысы (заседатель) болды, яғни сот және әкімшілік істерді қарайтын лауазым.

1854 жылы Мұса Шорманұлы Баянауыл сыртқы округінің аға сұлтаны болып сайланды. Бұл лауазым оған округтегі қазақтардың ішкі істерін басқаруға, жер дауы, мал ұрлығы сияқты мәселелерді шешуге мүмкіндік берді. Ол 15 жыл бойы осы қызметте болып, халық мүддесін қорғауға тырысты. Оның шешендігі мен әділдігі халық арасында «үлкен мырза» немесе «большой господин» деген атпен тарихта қалды.

1855 жылы Мұса Шорманұлы алғаш рет Санкт-Петербургке барды, келесі жылы тағы барып, император Александр II-мен кездескен. Бұл сапарларда ол қазақтардың жағдайын жоғарыға жеткізіп, жер реформалары мен басқа мәселелерді талқылаған. Ол полковник чиніне дейін жеткен, бұл оның Ресей әскери жүйесіндегі орнын көрсетеді. Бірақ ол қазақ дәстүрлерін сақтап, отаршылдыққа қарсы ішкі қарсылықты ұйымдастырған.

Мұса Шорманұлы этнограф және фольклорист ретінде де белгілі. Ол қазақ фольклорын жинап, орыс ғалымдарына жеткізген. Мысалы, ол қазақ эпостары мен ауызша шығармаларды жазып алған. Оның еңбектері қазақ мәдениетін зерттеуде маңызды көз болып табылады. Сондай-ақ, ол ағартушы ретінде қазақ жастарына білім беру үшін күш салған.

Мұса Шорманұлы – қазақ халқының XIX ғасырдағы ұлы тұлғаларының бірі. Ол отаршылдық кезеңде қазақтардың дәстүрлі билігін сақтауға және халық мүддесін қорғауға тырысқан.

Орыстар оны «Большой господин», ауыл қазақтары «Мұса мырза» деп атаған. Не себепті олай атады? Ағарту саласындағы еңбегі қалай болды?

Мұса Шорманұлының «Большой господин» және «Мұса мырза» деп аталуы оның қоғамдағы жоғары мәртебесі, беделі және халық арасындағы ықпалымен байланысты. Бұл атаулардың пайда болу себептерін мынадай аспектілер арқылы түсіндіруге болады:

«Большой господин» атануы

Мұса Шорманұлы Баянауыл сыртқы округінің аға сұлтаны ретінде Ресей империясының әкімшілік жүйесінде маңызды рөл атқарды. Ол полковник чиніне дейін жетіп, Санкт-Петербургке сапарлары кезінде император Александр II-мен кездескен. Орыс әкімшілігі оның білімділігін, шешендігін және қазақ даласындағы ықпалын жоғары бағалады. «Большой господин» атауы оның Ресей билігі алдындағы ресми мәртебесін және орыс тілді ортадағы беделін көрсетеді.

Мұса Шорманұлы орыс тілін жетік меңгеріп, қазақтар мен орыс билігі арасында делдалдық қызмет атқарды. Ол қазақтардың мүддесін қорғай отырып, империялық билікпен келіссөздер жүргізе білді. Бұл оған орыс әкімшілігінің алдында «господин» (мырза, ұлы мәртебе) деген құрметті атауға ие болуға мүмкіндік берді, ал «большой» сөзі оның ықпалының ауқымдылығын білдіреді.

«Мұса мырза» атануы да халықтың құрметі екені даусыз. Қазақ халқы Мұсаны «мырза» деп атаған, бұл сөз қазақ тілінде жоғары мәртебелі, білімді, әділ және беделді адамға қатысты қолданылады. Мұса Шорманұлының шешендігі, әділ билігі және халыққа жақындығы оған бұл атауды беруге себеп болды.

Ол қазақтың дәстүрлі билік жүйесінде (би, сұлтан) маңызды орын алды. Халық оны жер дауы, мал ұрлығы сияқты мәселелерді шешетін әділ би ретінде құрметтеді. Оның шешен сөздері мен халық алдындағы беделі «Мұса мырза» деген атауды бекітті.

Мұса білімді, мәдениетті және халыққа қамқор болған адам. Ол қазақ дәстүрлерін сақтай отырып, заман талабына сай бейімделе білді, бұл оны халықтың көз алдында «мырза» етті.

Мұса Шорманұлы ағарту саласында маңызды үлес қосқан, әсіресе қазақ халқының мәдениеті мен білімін сақтау және дамыту бағытында. Оның ағартушылық қызметін мынадай бағыттарда қарастыруға болады:

Қазақ фольклоры мен мәдениетін сақтауы

Мұса Шорманұлы қазақтың ауызша әдебиетін, эпостарын және фольклорын жинап, жазып алған этнограф ретінде танымал. Ол қазақтың дәстүрлі шығармаларын, аңыздарын және өлеңдерін жинап, орыс ғалымдарына жеткізген. Бұл еңбектер қазақ мәдениетін зерттеуде маңызды көз болды.

Оның жинаған материалдары Ресей империясының этнографиялық зерттеулеріне қосылды, бұл қазақ мәдениетінің кеңірек танылуына ықпал етті.

Білім беруді қолдауы

Мұса Шорманұлы қазақ жастарының білім алуын қолдаған. Ол өзінің білімділігін (орыс және қазақ тілдерін меңгеруі) пайдаланып, жастарды оқуға ынталандырды. Ол ауыл молдаларынан сауат ашып, кейін орыс тілін үйренген тәжірибесін басқаларға үлгі етті.

Баянауыл округінде мектептер ашуға және балалардың білім алуына ықпал еткені туралы деректер бар. Ол дәстүрлі қазақ білімі мен орыс білім жүйесін үйлестіруге тырысты.

Мұса Шорманұлы қазақтар мен орыс билігі арасындағы мәдени көпір болды. Ол орыс тілін меңгеріп, империялық билікпен қарым-қатынас орната отырып, қазақ мәдениетін және дәстүрлерін таныстыруға күш салды. Бұл оның ағартушылық рөлін күшейтті.

Ол Санкт-Петербургке сапарлары кезінде қазақ халқының мәдени ерекшеліктерін, дәстүрлерін және өмір салтын орыс билігіне түсіндіріп, қазақтардың рухани мұрасын сақтауға тырысты.

Мұса Шорманұлы «Большой господин» деп орыс билігінің құрметіне және «Мұса мырза» деп халықтың сүйіспеншілігіне ие болды. Оның білімділігі, шешендігі және халыққа қамқорлығы бұл атаулардың негізі болды. Ағарту саласында ол қазақ мәдениетін сақтау, фольклорды жинау және жастарды білімге баулу арқылы ұлы еңбек сіңірді. Оның мұрасы қазақ тарихы мен мәдениетінде мәңгілік орын алады.

Мұса Шорманұлының қазақ фольклорына қосқан үлесі оның ағартушылық және этнограф ретіндегі қызметімен тығыз байланысты. Ол XIX ғасырдағы қазақ даласында ауызша әдебиетті, эпостарды, аңыздарды және халықтың мәдени мұрасын жинап, сақтауға және оны кеңірек ортаға танытуға елеулі еңбек сіңірді. 

Мұса Шорманұлының фольклорға қосқан үлесі

Қазақ ауызша әдебиетін жинау және жазу:Мұса Шорманұлы қазақтың ауызша шығармашылығын, соның ішінде эпостарды, аңыздарды, әңгімелерді және өлеңдерді жинап, жазып алған. Ол қазақтың бай ауыз әдебиетін сақтау үшін жүйелі түрде жұмыс істеді. Бұл еңбектер сол кездегі қазақ мәдениетін зерттеуге арналған маңызды дереккөздерге айналды.

Ол жинаған материалдардың бір бөлігі орыс этнографтары мен ғалымдарына жеткізілді. Олар қазақтың фольклорлық мұрасын Ресей империясының ғылыми ортасында танытуға ықпал етті.

Қазақ эпостары мен дәстүрлі шығармаларын жинады

Мұса Шорманұлы, әсіресе, қазақтың батырлар жырын (мысалы, «Қобыланды», «Алпамыс» сияқты эпостар) және халық аңыздарын жинауға атсалысқан. Ол бұл шығармаларды жазып алып, олардың мәдени маңызын түсіндіріп, болашақ ұрпаққа жеткізуге тырысты.

Оның жинаған фольклорлық шығармалары қазақтың рухани және тарихи мұрасының маңызды бөлігі болып саналады. Ол ауызша әңгімелердің мазмұнын ғана емес, олардың айтылу стилі мен дәстүрлі орындау ерекшеліктерін де сақтауға тырысты.

Мұса Шорманұлы орыс тілін жетік білгендіктен, қазақ фольклорын орыс ғалымдарына және Ресей империясының әкімшілігіне таныстырды. Ол қазақтың ауызша шығармашылығын жазбаша түрде жеткізіп, орыс этнографтарына қазақ мәдениетін зерттеуге көмектесті.

Мысалы, оның жинаған материалдары кейіннен орыс шығыстанушылары мен этнографтарының еңбектерінде қолданылған. Бұл қазақ фольклорының кеңірек ортада танылуына ықпал етті.

Мұса Шорманұлының өзі де шешен болғандықтан, оның сөз өнері қазақ фольклорының маңызды бөлігі – шешендік сөздер мен билердің өсиеттерін сақтауға септігін тигізді. Ол халық алдында сөйлеген сөздері арқылы қазақтың дәстүрлі мәдениетін насихаттап, оның құндылығын арттырды.

Оның шешендік сөздері мен билік айту тәсілі халық арасында аңызға айналып, фольклорлық дәстүрдің бір бөлігі ретінде ауыздан-ауызға тарады.

Мұса Шорманұлының фольклорды жинап, жазып алуы қазақтың ауызша әдебиетін жоғалудан сақтап қалды. XIX ғасырда отаршылдық кезеңде қазақ мәдениетіне қауіп төніп тұрғанда, оның еңбегі ұлттық мұраны сақтаудың маңызды қадамы болды.

Оның жинаған материалдары қазақ фольклорын зерттеушілер үшін баға жетпес дереккөз болды. Орыс ғалымдары мен кейінгі қазақ зерттеушілері (мысалы, Шоқан Уәлиханов сияқты) оның еңбектерін пайдаланды.

Мұса Шорманұлы фольклорды жинау арқылы қазақ халқының рухани байлығын және ұлттық бірегейлігін сақтауға үлес қосты. Оның еңбегі қазақтардың өз тарихы мен мәдениетін мақтан етуіне ықпал етті.

Өкініштісі, Мұса Шорманұлының фольклорға қатысты нақты еңбектерінің толық тізімі сақталмаған, өйткені ол кездегі жазбалардың көбі архивтерде шашыраңқы күйде қалған немесе мүлдем жоғалған.

Дегенмен, оның этнограф ретіндегі қызметі туралы деректер Павлодар облысының архивтерінде және қазақ тарихшыларының (мысалы, Алтынбек Нухұлы) зерттеулерінде кездеседі. Оның жинаған фольклорлық материалдарының бір бөлігі орыс этнографтарының еңбектерінде, әсіресе XIX ғасырдағы Сібір мен Орта Азияны зерттеген шығармаларда сақталған.

Мұса Шорманұлы қазақ фольклорына қосқан үлесі арқылы ұлттық мәдени мұраны сақтау мен насихаттауда маңызды рөл атқарды. Ол қазақтың ауызша әдебиетін жинап, жазып алып, оны орыс ғалымдарына және кеңірек ортаға танытты. Оның шешендігі мен білімділігі фольклорлық дәстүрлерді, әсіресе шешендік сөздер мен аңыздарды сақтауға ықпал етті.