Қазақ жеріне күріш XIX ғасырдың екінші жартысында, ең алдымен Сырдарияның төменгі бойына келген. Бұл өңірдің табиғи жағдайы мол су көздері, жазық атызға қолайлы жерлер күріш өсіруге мүмкіндік берді. Алайда, егіс ауқымы бастапқыда шағын болды. Күріштің нағыз кең таралуы XX ғасырдың 30-жылдары Қиыр Шығыстан күштеп қоныс аударылған корей диқаншыларының келуімен байланысты. Олар өз тәжірибесін жергілікті жағдайға бейімдеп, жаңа технологияларды енгізіп, Қызылорда өңірін күріш өсірудің орталығына айналдырды. Сыр бойында күрішті халық «ақ маржан» деп атайды. Бұл атаудың астарында еңбекпен келген молшылыққа, адал өнімге деген ризашылық сезімі жатыр. Қазақ арасында күріш – береке мен тоқшылықтың белгісі, дастарқан сәні. Әлемде күріштің кең тараған бірнеше түрлері бар. Ең көп таралған түрлердің бірі – ақ күріш. Бұл  дәннің сыртқы қабықшасы, кебегі және ұрық бөлігі толық алынған, өңдеу барысында ақ түске ие болған күріш. Ақ күріштің тарихы өте ертеден басталады: ежелгі Қытай мен Үндістанда дәнді тегістеп, жылтыратып өңдеу әдістері қолданылған. Ақ күріш ұзақ сақталады, тез піседі, дәмі жұмсақ, бірақ өңдеу барысында дәрумендер мен талшық мөлшері азаяды.

Қоңыр күріш – тек қатты сыртқы қауызы алынған, кебек қабаты сақталған тұтас дән. Ол ақ күрішке қарағанда пайдалы элементтерге бай: құрамында В дәрумендері, магний, темір және өсімдік талшықтары көп. Қоңыр күріштің тарихы ақ күрішке қарағанда «табиғи» қалпына жақын, ежелгі егіншілер алғашқы дәуірлерде дәл осындай толық дәнді күрішті пайдаланған. Дәмі жаңғақ тәрізді, құрылымы сәл қатқыл, пісіру уақыты ұзақтау.

Қызыл күріш – ерекше қызғылт-қоңыр түсті кебек қабығы бар түр. Оның қызыл түсі табиғи пигменттер  антоцианиндерге байланысты. Ежелден Гималай, Бутан, Непал өңірлерінде өсірілген. Қызыл күріш құрамында антиоксиданттар мол, минералдар мен ақуыз мөлшері жоғары. Бұл түрді көбіне тазаламай, қоңыр күріш сияқты пісіреді.

Қара күріш – дәннің түсі қою күлгін немесе қара болып келетін сирек түр. Ежелгі Қытайда оны «тыйым салынған күріш» деп атап, тек император әулеті пайдаланған. Қара күріштің түсі де антоцианиндердің жоғары мөлшеріне байланысты. Ол барлық күріш түрлерінің ішінде антиоксиданттық әлеуеті ең жоғарысы саналады, дәмі сәл тәттілеу, құрылымы тығыз.

Жабайы күріш – ботаникалық тұрғыдан кәдімгі күріштен бөлек Zizania туысына жататын өсімдік дәні. Солтүстік Американың көлдері мен батпақтарында ежелден жергілікті тайпалар жинап, тағамға пайдаланған. Жабайы күріштің дәні ұзын, түсі қара-қоңыр, ақуыз бен талшық мөлшері жоғары, дәмі жаңғаққа ұқсайды.

Жасмин күріш – Таиланд пен Камбоджада өсірілетін хош иісті ұзын дәнді сорт. XX ғасырдың ортасынан бастап халықаралық нарықта кең таралды. Піскенде гүл жұпарына ұқсас иіс шығарады, дәні жұмсақ әрі сәл жабысқақтау, азиялық тағамдармен үйлеседі.

Басмати күріш – Үндістан мен Пәкістанда Гималай баурайында өсірілетін хош иісті ұзын әрі жіңішке дәнді түр. Басматидің тарихы жүздеген жылдарға созылады, ол үнді және парсы асханасында ерекше бағаланады. Піскенде дәндері ұзарып, бөлек-бөлек үлпілдеп шығады, палау мен бирьяни сияқты тағамдарға таптырмас дақыл.

Понгали күріші – Үндістанның Андхра-Прадеш және Тамилнад өңірлерінде өсірілетін, өте қысқа дәнді, қою хош иісті түр. Оны көбіне мерекелік тағамдарда пайдаланады.

Клейлі (жабысқақ) күріш (glutinous rice) – Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған, құрамында амилопектин көп болғандықтан пісіргенде өте жабысқақ болады. Тай, лаос, вьетнам және жапон тәттілерінде жиі қолданылады.

Ароматикалық қара жасмин – Таиландта өсірілетін қара түсті, бірақ жасмин хош иісі бар күріш. Сыртқы түрі мен иісі ерекше үйлесім береді.

Камарг күріші – Францияның оңтүстігіндегі Камарг аймағында өсетін қызыл және қара түсті күріш түрлері. Олар көбіне жергілікті теңіз өнімдерімен бірге беріледі.

Каласпа басмати – Үндістанның Пенджаб өңірінде өсірілетін басматидің премиум түрі, дәні өте ұзын әрі пісіргенде ерекше үлпілдейді.

Бали қара күріші – Индонезияның Бали аралында өсетін, десертке арналған қою күлгін-қара түсті күріш. Дәмі тәттілеу, кокос сүтімен бірге беріледі.

Мочигоме – Жапонияда өсірілетін клейлі күріштің арнайы түрі, моочи (тәтті күріш бәліштері) дайындауға қолданылады.

Сурет ЖИ арқылы жасалған

Осы күріш түрлерінің әрқайсысы белгілі бір аймақтың табиғи жағдайына бейімделіп, сол өңірдің тағам мәдениетіне сіңіп кеткен. Ақ, қоңыр, қызыл және қара күріш  бір өсімдіктің әртүрлі өңдеу немесе селекция нәтижесі, ал жабайы, жасмин және басмати  географиялық және генетикалық тұрғыдан дараланған ерекше нұсқалар.

1930-жылдардағы аштық қазақ халқы үшін аса ауыр кезең болды. Дәл осы жылдары Сыр өңірінде күріш егісі біртіндеп ұлғая бастады. Жергілікті халықтың аман қалуына, азық-түлікпен қамтамасыз етілуіне күріштің үлесі зор болды. Атыздан тікелей жиналған күріш қоры қыстың ұзақ айларында ауыл тұрғындарын аштықтан сақтады. Күріштің суармалы егіншілікте тез бейімделуі, жоғары калориялы әрі ұзақ сақталатын қасиеті оны стратегиялық азыққа айналдырды. Сол кезеңнен бастап күріш Сыр бойы халқының тұрмысында тұрақты орын алды. Кеңес дәуірінде күріш өндірісі мемлекеттік деңгейде қолдауға ие болды. 1933 жылы Қызылордада күріш тәжірибе стансасы құрылып, бұл мекеме кейін Ибраим Жахаев атындағы ғылыми-зерттеу институтына айналды. Диқандардың еңбегі мен ғылымның үйлесімі нәтижесінде жоғары өнімді сорттар шығарылды, суару мен топырақ мелиорациясының тиімді әдістері енгізілді. Даңқты диқаншы Ибраим Жахаев гектарынан 170 центнерге дейін өнім алып, бүкілодақтық рекорд орнатты. Оның аты «жахаевшылар қозғалысы» арқылы тек Қазақстанда ғана емес, бүкіл Кеңес Одағында танылды. Тәуелсіздік кезеңінде де Қызылорда облысы күріштің негізгі өндірушісі болып қала берді. Қазіргі таңда елдегі күріштің 80%-дан астамы осы өңірде өндіріледі. Бұл сала жергілікті халықтың әлеуметтік жағдайына, өңір экономикасына тікелей ықпал етуде.

Күріштің қазақ даласына келу тарихы жаһандық аграрлық мәдениеттердің бір-бірімен байланысының айқын көрінісі. Азияда бастау алған күріш өсіру дәстүрі ғасырлар бойы түрлі халықтардың тәжірибесімен толықты. Сыр бойына жеткенге дейін ол Қытай, Корея, Жапония, Орталық Азия елдерінің агротехникасын бойына сіңірді. Қазақ күріші бүгінде тек аймақтық емес, халықаралық нарыққа да шығып отыр. Бұл ежелгі өркениеттерден басталған күріш тарихының қазіргі жаһандық экономикалық жүйемен жалғасуының бір дәлелі. Күріш адамзат тарихында азық-түлік жүйесінің негізін қалыптастырған және әлі күнге дейін стратегиялық маңызын жоғалтпаған дақыл. Азиядан бастау алып, барлық құрлықтарға таралған бұл өсімдік әр халықтың шаруашылығы мен мәдениетіне бейімделді. Күріштің маңызы тек қоректік құндылығында емес, оның өркениеттер арасындағы көпір ретіндегі рөлінде. Ол түрлі мәдениеттерді ортақ дәстүрлер арқылы байланыстырып, сауда, миграция және агротехникалық жаңалықтардың қозғаушы күшіне айналды. Қазақстанда да күріш тек экономикалық сала емес, Сыр бойының бренді, өңірлік мәдениет пен еңбек дәстүрінің символына айналды.