Қазақстан тарихының кей тұстарында белгілі тұлғалардың туған немесе қайтыс болған жылдарына қатысты деректер нақты көрсетілмей, талас тудырып келгені жасырын емес. Солардың бірі – Орта жүздің белгілі сұлтаны Жошы Әбілпейізұлы. Жошы сұлтан – Абылай заманының өкілі, өз дәуірінде дипломатиялық миссияларды атқарып, Цинь империясының патшасы Цяньлунмен үш мәрте бетпе-бет кездескен тұлға. Алайда, ел ішінде Жошының туған және қайтыс болған жылдары туралы әртүрлі пікір айтылып келген еді.
Жуырда шетелде қызмет етіп жүрген тарихшы, Токио шет тілдер университетінің профессоры, тарих ғылымдарының докторы Дүйсенәлі Әбділәшімұлы өзінің Facebook парақшасында жариялаған тың деректер негізінде Жошы сұлтанның өмір хронологиясын нақтылады. Тарихшының зерттеуі мен жақында жарық көрген «Елдік феномен» кітабындағы мәліметтерге сүйене отырып, біз Жошы Әбілпейізұлының туған және қайтыс болған жылдарын жаңаша тұжырымдау мүмкіндігіне ие болып отырмыз.
Ханқожа мен Жошы: шежірелік байланыс және дүниеге келуі
Әбділәшімұлының жазуынша, Жошы сұлтанның өмір деректерін анықтауда оның анасы Шаған ханымның алғашқы некесінен туған баласы Ханқожаның өмірбаяны маңызды рөл атқарады. «Қазақ хандығы мен Цин патшалығы арасындағы саяси-экономикалық қарым-қатынас тарихында Ханқожаның алатын орны айырықша. Оның әкесі Барақ сұлтан Тұрсын ханның 3-ұлы, мөлшермен 1749 жылдың аяғынан 1750 жылдың ақпан, наурыз айларының аралығында қайтыс болған [Акасака 2005]. Ал Барақтың жесірі Шаған ханым Әбілпейіз сұлтанға күйеуге шыққанда Ханқожа 2 жастағы бала… бұл кез шамамен 1752 жылға тура келеді, осыған сәйкес Ханқожа мөлшермен 1750 жылы туған болады», – деп жазады ғалым. Яғни, Барақ сұлтан 1750 жылы дүние салған соң оның жұбайы, ойрат ақсүйегінің қызы Шаған ханым кішкентай ұлы Ханқожаны ертіп, Әбілпейіз сұлтанға тұрмысқа шығады. «Бұлай деуіміздің негізгі бір себебі – Әбілпейіз бен Шаған ханымның тұңғышы Жошы 1753 жылы дүниеге келген», – деп түсіндіреді тарихшы. Осы генеалогиялық дерекке сүйеніп, зерттеуші Жошы Әбілпейізұлы шамамен 1753 жылы туған деген тұжырымға келеді. Бұл – бұрын кейбір шежірелерде шатастырылып келген Жошының туған жылы туралы нақты ғылыми негізделген пікір. Айта кетерлігі, Әбілпейіз сұлтан өзі Орта жүзді билеген Әбілмәмбет ханның ұлы, Найманның қаракерей руын басқарған беделді тұлға болғаны тарихи еңбектерде көрсетіледі. Шаған ханыммен некесінен туған Жошы – сол Әбілпейіздің үлкен баласы. Ал Шағанның бірінші күйеуінен туған Ханқожа, жоғарыда айтылғандай, Әбілпейізге өгей бала болса да, өз тәрбиесінде өсіп ер жеткен. Осындай жақын туыстық байланыс Ханқожа мен Жошының тарихи тағдырын ұштастырып, олардың өмір жолы жөніндегі деректердің бір-бірін толықтыруына мүмкіндік береді.
Жошы сұлтанның қайтыс болған жылы және жаңа дерек
Жошы Әбілпейізұлының қайтыс болған мерзімі туралы да әртүрлі пікірлер айтылып келді. Біреулер оның өмірі XIX ғасырдың алғашқы жылдарына жетті десе, енді бір деректер бұрынырақ дүние салған дегенді келтіреді. Дүйсенәлі Әбділәшімұлы бұл түйткілдің шешімін 1811 жылғы маньчжур тіліндегі мұрағат құжатынан тапқан. Ғалымның жазуынша, Манчу империясының (Цин патшалығының) архив құжатында Жошы сұлтанның қайтыс болған уақыты тайға таңба басқандай тіркелген. Ол дерек бойынша, «…Жошы гуннің биыл (1811 ж.) 7 тамыз ауырып қайтыс болғаны» туралы хабар патша сарайына жеткен. Тарихшы Әбділәшімұлының түсіндіруінше, бұл хабарды Бейжіңдегі маньчжур сарайына Жошының ұлы Sarat (Сарат) өз адамдарын жіберіп жеткізген екен. Осылайша, 1811 жылдың жазында Жошы сұлтанның өмірден өткендігі ресми түрде қағазға түскен.
Мұрағаттағы мәлімет Жошы сұлтанның нақты қайтыс болған күнін – 1811 жылғы 7 тамыз деп көрсетеді. Бұл дерекке дейін түрлі болжам айтылғанымен, дәл осындай айқын дата белгісіз еді. Тарихшы Д.Әбділәшімұлы өзінің бұрынғы зерттеулерінде Жошының туған жылын 1753 жыл деп негіздегенін ескерсек, жаңа құжат оның өмірінің ұзақтығын толық айқындап отыр. «Алдыңғы зерттеуімізде Жошының туған жылын анықтаған болатынбыз: 1753 жыл. Қортынды пікір: Жошы Әбілпейізұлы 1753 жылы туып, 1811 жылы 7 тамыз ауру себебінен 58 жасында қайтыс болған», – деп жазады ғалым. Осылайша, Жошы сұлтанның 58 жыл ғұмыр кешкені және оның өмірінің соңы 1811 жылға дәл келетіні тарихи тұрғыдан қуатталып отыр.
Ақиқаты анық па?
Жоғарыдағы жаңа деректер негізінде, Жошы Әбілпейізұлының өмір жолының маңызды хронологиялық кезеңдері нақтыланды: ол 1753 жылы дүниеге келіп, 1811 жылдың 7 тамызында 58 жасында қайтыс болды. Бұл нәтижелер қазақ тарихының аз зерттелген тұлғаларының бірінің өмірбаянын толықтыра түсті. Ендігі жерде Жошы сұлтан туралы жазылған еңбектер мен оқулықтарда оның туған және өлген жылдары осы анықталған мәліметтерге сүйеніп берілуі керек деп есептейміз.
Сонымен бірге, бұл зерттеу Ханқожа сұлтанның да тарихи бейнесін жаңа қырынан танытты. Ханқожа Барақұлының өзі 1750 жылы туып, 1799 жылы қазан айында (григориан күнтізбесі бойынша 9 қазан 1799) 49 жасында қайтыс болғаны мұрағат жазбаларында көрсетілген. Демек, Ханқожа мен Жошы секілді қазақ сұлтандарының нақты өмір деректері Цин патшалығы құжаттарында хатталған және оларды бүгінгі зерттеушілеріміз ғылыми айналымға енгізуде.
Дүйсенәлі Әбділәшімұлы ұсынған бұл тың мәліметтер – тек жеке тұлғалардың өмірбаяны үшін ғана емес, жалпы XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ-қытай қатынастары тарихы үшін де құнды. Жошы сұлтанның Цин империясымен байланыста маңызды рөл атқарғаны, Қытай сарайында үш мәрте елшілікке барғаны белгілі болды. Енді оның өмірінің мерзімдерін нақты білу – сол дәуірдегі оқиғалардың хронологиялық ретін дұрыс түсінуге ықпал етеді. Тарихшы ғалымның мұрағат құжаттары негізінде келтірген дәлелдері бұған дейін аңыз немесе болжам деңгейінде жүрген жайттарды нақты ақиқатқа айналдырды деуге болады.
