Сырдария – Орталық Азиядағы үлкен өзен. Кей жазбаларда ол ежелгі грекше ὁ Ιαξάρτη атауымен Яксарт деп те аталады. Бұл грекше атау көне парсы тіліндегі «Яхша Арта» («Үлкен маржан») тіркесінен шыққан, бұл өзен суының түсіне байланысты қойылса керек. Ортағасырлық араб жазбаларында бұл өзен Сейхун (سيحون) деп аталады, ол – жәннаттағы төрт өзеннің бірі.
«Сырдария» атауы да ежелден бері қолданылып келе жатқан парсы тілінен енген атау. Батыста бұл өзен ХХ ғасырға дейін Яксарт деп аталып келді. Ескендір Зұлқарнайын жаулап алған жерлердің солтүстік шекарасы дәл осы Сырдария өзені арқылы өткен. Грек тарихшыларының жазуынша, Ескендір б.з.д. 329 жылы осы өзен бойында Александрия немесе Эсхата («ең қиырдағы Александрия») қаласын салған. Қазіргі таңда бұл қала Хожент деп аталады. Өзен Қырғызстандағы Тянь-Шань тауларынан бастау алып, Нарын мен Қарадария өзендерінің қосылуынан пайда болып, Өзбекстанның шығысынан өтіп, Арал теңізіне дейін 2 212 км ағып барады. Сырдарияның суы Орталық Азиядағы ең құнарлы мақта өсетін алқаптарды суаруға және Қоқан, Хожент, Түркістан мен Қызылорда қалаларын сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады.
Гай Ле Странджа «Истрен халифатының жерлері» атты кітабында Сырдария туралы мәліметтер келтірген. Ол Сырдарияны «Шаш» деп атағанын жазады. Жергілікті халық бұл өзенді Шаш өзені деп атайды, ал әл-Мұстафа XIV ғасырда моңғолдар оны Гүлзариян деп атағанын айтады. Арабтар оны Сейхун деп атаған. Түріктер бұл өзенді Сырдария немесе Сырсу деп атаған. Бартольдтың «Орталық Азиядағы түріктердің тарихы» атты кітабының 53-бетінде де Сырдария жайлы мәліметтер бар. Әбу әл-Ғазид те оны осылай атаған. Ибн Хаукал Сейхун өзені түрік жерлерін кесіп өтеді деп жазады. Оның айтуынша, бұл өзен таулардан басталып, Арал теңізіне құяды. Араб саяхатшылары Сейхун өзені Жейхун секілді жүзіп өтуге болатын өзен екенін айтады. Қыс мезгілінде өзеннің беті ұзақ уақыт бойы қатып тұрады. Сондықтан арбалар өзен бойымен жүре берген. Сырдария мен Әмудария бұрын Жейхунға дейін Сейхун, Джааксартес және Оксис деп аталған. Кейбір зерттеушілердің пайымдауынша, Сейхун мен Жейхун атауларын арабтар еврейлерден алуы мүмкін. Еврей жазбаларында Фисон мен Гихон өзендері аталады. Сейхун мен Жейхун атаулары осы сөздерге ұқсас болуы мүмкін, алайда олардың нақты мағынасы белгісіз. Моңғол шапқыншылығы кезінде Сейхун атауы кеңінен қолданылып, кейін Сырдария атауына айналған.
Қалай десек те, Сырдарияның тарихы мен мәдениеті ұзақ әрі қызықты. Біз төменде оқырмандарға Сырдария экспедициясында түсірілген суреттер легін ұсынамыз.
1-сурет
1914 жылы түсірілген бұл сурет (1-сурет) Сырдария өзенінің жоғарғы ағысындағы су қоймаларын салу мақсатында зерттеу жүргізуге арналған экспедиция кезінде түсірілген. Суреттің түсіндірмесінде «Сырдария өзенінің жоғарғы ағысында су қоймаларын салуға зерттеу жүргізу жөніндегі экономикалық ұйымның ресейлік экспедиция мүшелері» , деп жазылған.
2-сурет
Сырдария өзенінің жоғарғы ағысындағы су қоймаларын салу үшін зерттеу жұмыстарын ұйымдастыруға арналған экспедиция барысында экспедиция мүшелері жергілікті тұрғындарға барған сәті (2-сурет).
3-сурет: Экспедиция қатысушылар тобы4-сурет: Экспедиция мүшесі (Ортада) қазақтардың үйінде5-сурет: Экспедиция мүшесі (алдыңғы қатарда) жергілікті тұрғындардың үйінде
