Қазақ хандығының дәуіріндегі дала заңдары – ұланғайыр далада өмір сүрген түркі тайпаларының, соның ішінде сақ, ғұн сияқты халықтардың темірдей әскери тәртібі мен таза адамгершілік жолына негізделген заңдарының жалғасы болды. Бұл заңдар қазақ қоғамының рухани және әлеуметтік құндылықтарын бейнелеп, мемлекеттілікті нығайтуда маңызды рөл атқарды. Шыңғыс ханның «Ұлы жасағы», «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», әз-Тәукенің «Жеті жарғысы» және «Абылайдың қара жолы» сияқты заңдар жинағы қатаң әскери реформа, ұжымдық жауапкершілік, аманат пен антқа адалдық, опасыздықтан сақ болу, бұйрыққа бағыну және оны сөзсіз орындау сияқты құндылықтарға негізделген еді. Осы заңдардың арқасында Қазақ хандығы құрылып, дамыды.

Тағанақ және Тұрымтай кеңестері
 Қазақ хандығы дәуіріндегі билік жүйесі «Тағанақ кеңес» және «Тұрымтай кеңес» деп аталатын екі институтқа негізделді. Белгілі этнограф Зейнолла Сәніктің айтуынша, Тағанақ кеңесі – хандыққа қарасты елдің ең басты рубасылары, білікті билері, қолбасылары және жыраулары қатысатын кең көлемді жиын болған. Бұл кеңес жыл сайын немесе бірнеше жылда бір рет өткізіліп, хандықтың ірі мәселелері, соның ішінде хан сайлау, ел ішіндегі дау-дамайлар, халықтық қорғаныс және заң қабылдау сияқты мәселелер талқыланған. Хан осы кеңесте сайланып, елдің күнделікті жұмыстарын басқаруға және кеңес алдында есеп беруге міндетті болған.

Ал Тұрымтай кеңесі – шағын әрі жиі өткізілетін кеңес. Ол ай сайын немесе шұғыл мәселелер туындағанда апта сайын ұйымдастырылған. Бұл кеңеске хандықтың негізгі билері, он мыңбасылары, орданың басты жыраулары, төлеңгіттердің бас қолбасылары және ханның орда жұмысына араласатын балалары қатысқан. З.Сәнікұлы бұл жүйені батыстың жоғары және төменгі палаталарына ұқсатып, оны «Құрылтай кеңес» және «Тұрымтай кеңес» деп те атағанын еске салады. Бұл билік жүйесі қазақ қоғамының иерархиялық және ұжымдық басқару моделін айқын көрсетеді.

Қазақта «әр елдің заңы – басқа, иттері қара қасқа» деген мақал бар. Бұл сөз халықтың қадым заманнан бері өзіндік заң-ережелерді ұстанғанын дәлелдейді. «Тура биде туған жоқ», «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ», «Аталы сөзге арсыз да тоқтайды», «Жаңылғанға жаза жоқ», «Барымтаға – қарымта» сияқты заңдық нақылдардың шығуы да осы дәстүрдің айғағы. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, Байдалы би сияқты шешендердің әділ шешімдері ауыздан-ауызға тарап, халықтың салт-дәстүріне айналып, заң күшіне ие болды. З.Сәнікұлы әлемдік заңгер Сенеканың «жазылмаған заңдар кейде жазылған заңдардан да қатаң рөл атқарады» деген сөзін келтіріп, қазақтың дала заңдарының маңызын атап көрсетеді.

Зейнолла Сәніктің зерттеулеріне сәйкес, қазақ хандығы дәуіріндегі заңдарға ислам дінінің ықпалы біршама болғанымен, дала заңдары көшпелі өмір салтына тән ерекшеліктерін сақтап қалды. Шариғаттың кейбір элементтері заңдарда көрініс тапқанымен, олар қазақтың сахаралық сыр-сипатын жоғалтпады. Бұл заңдар ауызша жатталып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, қоғамның тұтастығын қамтамасыз етті.

Қасым Ханның Қасқа жолы

Қазақ хандығының ең алғашқы ата заңы – Қасым хан Жәнібекұлы (1445–1518) қалаған «Қасым ханның қасқа жолы» немесе «Қасымның бас жарғысы». Бұл заңдар жинағы бес тараудан тұрды:

1. Мүлік заңы: Жер, мал-мүлік дауларының ережелері.
2. Қылмыс заңы: Кісі өлімі, ұрлық, тонау, қарақшылық, шабуыл мәселелері.
3. Әскери заң: Жауынгерлер, әскери тәртіп, басқару істері.
4. Елшілік заңы: Еларалық қатынастар, елшілік мәмілелері.
5. Жұртшылық заңы: Ас, той, әдет-ғұрып, дін және ел ішіндегі түрлі мәселелерді шешу.

Бұл заңдар мемлекеттік басқарудың негізін қалап, қоғамдық тәртіпті реттеді.

Есім Ханның Ескі жолы

Есім хан (1598–1645) тұсында «Қасым ханның қасқа жолы» мемлекеттік заң ретінде қабылданып, ресми мәртебе алды. Бұл заңдар одан әрі толықтырылып, халық арасында «Есім ханның ескі жолы» деп аталды. Есім хан дәуірінде заңдардың ықпалы күшейіп, қоғамдық тәртіпті нығайтуда маңызды рөл атқарды.

«Жеті Жарғы»

Әз-Тәуке (1680–1718) заманында заңдар жүйесі одан әрі жетілді. Бес тараудан тұратын заңдарға жесір дауы және құн дауы қосылып, жеті тараулы «Жеті жарғы» заңы дүниеге келді. Бұл заң 1684–1685 жылдары қалыптасты деп есептеледі. Әз-Тәуке жаңадан «Хан кеңесі» және «Билер кеңесі» билік органдарын құрып, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сияқты заңгер-шешендерді қатыстырды. «Жеті жарғы» атауы Мұғұлстан мемлекетінде қолданылған «чете моғол» (жеті тараулы заң немесе мемлекет заңы) терминімен байланысты болуы мүмкін.

«Жеті жарғы» жеті тараудан және 32 баптан тұрды. Бұл заңдар ауызша жатталып, Абылай дәуіріне дейін қолданылды. Өкінішке қарай, олардың қағазға түскен нұсқасы әлі табылған жоқ. Дегенмен, Құнанбай қажы, Шоқан Уәлиханов, Мұса Шорманов сияқты зиялылар мен орыс ғалымдары А.Левшин, Г.Спасский, П.Макавецкий, Л.Баллюзек, Д.Андре, И.Козловтың жазбалары арқылы кейбір деректер сақталды.

Дала заңдарының негізгі принциптері

Дала заңдары әділдік, аманатқа адалдық, қоғамдық тәртіпті сақтау сияқты құндылықтарға негізделді. Төле, Қазыбек, Әйтеке сияқты билердің шешімдері заң күшіне ие болып, халықтық дәстүрге айналды. 

Мысалы:
- Қылмыстық жауапкершілік: Ата салтын бұзғандар қылмыскер саналып, айып салынып, дүре соғылып, елден аластатылды немесе өлім жазасына кесілді.
- Әлеуметтік нормалар: Қонақжайлылық, кедейге көмек, малды қорғау заңмен бекітілді. Қонақ қондырмағандарға, малды жәбірлегендерге айып салынды.
- Отбасылық және әдет-ғұрып нормалары: Некесіз туған балаға құрмет көрсетілмеді, жесір әйел күйеуінің ағасына немесе інісіне тұрмысқа шығуға міндетті болды. Ант бұзғандар жазаланды.
- Әскери тәртіп: Соғысқа жалғыз жігіт алынбады, отбасына қарайтын адамдар қалдырылды.

Қазақтың дала заңдары қағазға түспесе де, ауызша дәстүр арқылы сақталып, қоғамның тұтастығын қамтамасыз етті. З.Сәнікұлының зерттеулері бұл заңдардың әлемдік заңгерлік дәстүрлермен салыстырғанда қатаңдығын және бірегейлігін көрсетеді. Төле, Қазыбек, Әйтеке сияқты билердің әділ шешімдері халық арасында заң ретінде қабылданып, рухани және әлеуметтік құндылықтарды бейнеледі.

Қорытындылай келе, «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» және «Жеті жарғы» сияқты дала заңдары қазақ хандығының мемлекеттілігін нығайтып, бірегей заңгерлік мәдениет қалыптастырды. Бұл заңдар қазақ қоғамының әскери тәртібін, ұжымдық жауапкершілігін және әділдік принциптерін орнықтырып, халықтың рухани байлығын сақтауда маңызды рөл атқарды.