Археологиялық және жазба деректерге сүйенсек, қазақ жерінде кесте өнерінің тамыры сақ, ғұн, үйсін дәуірлеріне дейін тереңдейді. Сол кезеңдерде-ақ алтын, күміс жіппен зерлеу, маржандап тігу, торлап кестелеу тәсілдері қолданылғаны белгілі. Демек, кесте – көшпелі мәдениеттің ажырамас бөлігі ғана емес, оның көркем шежіресі.

Кесте – тұрмыс пен талғамның тоғысқан тұсы

Қазақ ұғымында кесте – мата бетіне түрлі-түсті жіппен түсірілген әшекейлі өрнек. Ол тек киім-кешекті безендірумен шектелмей, үй жиһаздарын, тұрмыстық бұйымдарды, салтанаттық заттарды көркемдеуде кеңінен қолданылған.

Кестеленген бұйымдар арқылы адамның әлеуметтік жағдайы, жасы, тіпті өмірлік кезеңі де аңғарылған. Мәселен, алтын жіппен зерленген кестелер көбіне ауқатты ортаның сәндік бұйымдарына тән болса, қарапайым жіптермен тігілген өрнектер күнделікті тұрмыста қолданылған. Осы тұрғыдан алғанда, кесте – қазақ қоғамындағы әлеуметтік-мәдени жіктелудің де бір көрінісі.

Құралға қарай жіктелген кесте түрлері

Қазақ кесте өнерінің басты ерекшелігі – оның тігу тәсілі мен қолданылатын құралға қарай әртүрлі болып келуі. Негізінен кесте екі үлкен топқа бөлінеді: инемен тігілетін кесте және бізбен (қармақ бізбен) тігілетін кесте.

Инемен тігілетін кестелер

Инемен тігілетін кесте – қазақ тұрмысында ең кең тараған түр. Оның түрі көп. Соның ішінде кең тараған ең негізгілерін атасақ:

1. Баспа кесте (басып тігу)

Бұл тәсілде өрнек мата бетіне түсіріліп, үстінен жіппен бастырып тігіледі. Көбіне алтын немесе жуан жіптер қолданылып, бедерлі әсер береді. Сәндік бұйымдарда, камзол, сәукеле сияқты киімдерде жиі кездеседі.

2. Айқыш кесте (айқас тігу)

Екі бағытта қиылыса тігілетін бұл әдіс геометриялық өрнектерді дәл беруге мүмкіндік береді. Жіпті айқастырып түсіру арқылы ою-өрнекті немесе гүл, шөптерді дәл бейнелейді. Ол әсіресе тұрмыстық бұйымдарда, дастарқан, жастыққаптарда кең қолданылған. Қазақ кестесінің байырғы түрлерінің бірі ретінде аталады.

3. Қайып тігу

Мата жиегін бекітіп, сәндеу үшін қолданылатын әдіс. Ол әрі функционалдық, әрі сәндік рөл атқарады. Бұл тәсілде ине жіпті матаның жиегі бойымен белгілі бір ырғақпен қайыра өткізіп, тігіс сырт көзге біркелкі, ұқыпты көрінетіндей етіп орындалады. Қайып тігу тек техникалық қызмет атқарып қана қоймай, сәндік мәнге де ие: ол киім-кешек, көрпе-жастық, орамал сияқты бұйымдардың шетін бекітіп, тарқап кетуінен қорғайды әрі әсем өрнек іспетті жиек қалыптастырады. Қазақ шеберлері қайып тігу арқылы бұйымның шекарасын айқындап, композицияны жинақтап, тұтас көркемдік үйлесімге келтірген.

4. Бос кесте

қазақ кесте өнеріндегі қарапайым, көп қиындықты талап етпейтін тігіс түрі. Бұл әдісте өрнек инемен жіпті мата бетіне жарыстыра, яғни біркелкі, түзу бағытта тізбектей тігу арқылы түсіріледі. Бос кесте шым кестедей тығыз, тұтас толтырылмайды, әрі біз кестедей күрделі құрал мен арнайы тәсілді қажет етпейді. Сол себепті ол көбіне күнделікті тұрмыстық бұйымдарды әшекейлеуде, кесте тігуді енді үйреніп жүргендер арасында кең қолданылған. Қарапайымдылығына қарамастан, бос кесте арқылы да әдемі, жинақы өрнектер түсіріліп, бұйымға нәзік көркемдік реңк берілген.

Біз кесте – қармақпен салынған өрнек

Қазақ кесте өнеріндегі ерекше әрі ұлттық сипаттағы түр – біз кесте. Бұл тәсіл арнайы қармақ тәрізді бізбен тігіледі. Матаның астынан іліп шығару арқылы өрнек біртұтас жүргізіледі.

Біз кестенің екі негізгі түрі бар:

Шым кесте – мата беті толық кестемен жабылады, бос орын қалмайды

Әредік кесте – өрнек ара-арасымен ғана салынады, фон көрініп тұрады

Бұл кесте түрі көбіне кергіш ағашқа керілген матаға түсіріледі және шеберлікті аса қажет етеді. Сондықтан халық арасында біз кесте ең күрделі әрі жоғары бағаланатын өнер саналған.

Кесте тігудің құралдары мен технологиясы

Кесте өнерінің дамуы оның құрал-сайманымен де тығыз байланысты. Негізгі құралдарына ине, жіп, қайшы, оймақ, кергіш (дөңгелек немесе төртбұрышты), кей жағдайда қармақ біз жатады.

Материал таңдауда да ерекшелік бар: барқыт, атлас, қырмызы сияқты маталар сәндік кестеге пайдаланылса, күнделікті бұйымдарға қарапайым маталар қолданылған. Жіп түрлері де әртүрлі – жүн, мақта, жібек, алтын және күміс жіптер.

Өрнек пен мағына: кестенің символдық тілі

Қазақ кестесі тек әдемілік үшін емес, мағына үшін де тігілген. Әр өрнек – белгілі бір ұғымның белгісі. Мысалы:

өсімдік өрнектері – өмір, көктеу, жаңару

геометриялық өрнектер – үйлесім, тәртіп

жануар тектес бейнелер – күш, қорғаныш

Осылайша кесте – үнсіз сөйлейтін тіл. Ол арқылы шебер өз дүниетанымын, өмірге көзқарасын, тіпті ішкі күйін жеткізген.

Кесте – ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан мұра

Кесте өнері ғасырлар бойы үзілмей, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Ол тек тұрмыстық қажеттілікті өтеп қана қоймай, ұлттық болмысты сақтаудың да бір жолына айналды. Әрбір кестеленген бұйым – сол заманның эстетикасы мен дүниетанымының айнасы.

Бүгінде бұл өнер қайта жаңғырып, заманауи дизайнмен үйлесіп, жаңа мазмұнға ие болуда. Бірақ оның негізінде сол баяғы дәстүр, сол баяғы нәзік талғам, сол баяғы шеберлік жатыр.

Қазақтың кесте өнері – тек қолөнер емес, ол – тарих, мәдениет, таным, талғам тоғысқан біртұтас құбылыс. Инемен тігілген әр өрнек пен бізбен салынған әр сызық – халық жадындағы көркем код. Сол кодты оқу – өзіңді тану, өткеніңді түсіну, болашағыңды бағамдау.