Бұл дәстүр қалың мал төлеу жүйесімен және отбасылық байланысты сақтау идеясымен тығыз байланысты болған.

Балдыз қалың деген қандай дәстүр?

Қазақтың дәстүрлі некелесу жүйесінде мүмкіндік болса, қалың мал төленген қалыңдық қайтыс болған жағдайда, күйеу жігіттің (немесе оның әулетінің) сол отбасымен байланысын үзбеу мақсатын көздеген. Егер қайтыс болған қалыңдықтың сіңлісі (балдызы) болса және ол некелесуге келіссе, жігіт балдызын алуға құқылы болған. Бірақ мұндай жағдайда бұрын төленген қалың малдың үстіне қосымша қалың мал төленетін. Осы қосымша төлемді халық «балдыз қалың» деп атаған.

Әдетте бұл қосымша малдың мөлшері бұрынғы қалың малдан кем болмаған, көбіне «түйе бастатқан тоғыз» (тоғыз түйе бастап, басқа малдар қосылатын) деңгейінде болған. Бірақ оның да өз ережесі бар. Яғни жігіт қайтыс болған қалыңдығына ұрын барып (некелесіп, бірге тұрып) қойған болса ғана балдыз қалың төленеді.

Егер жігіт ұрын бармаған болса (тек құда түсіп, қалың мал төленіп, бірақ үйленбей қалған жағдайда), балдыз қалың төленбейді.

Кейде қалыңдық қайтыс болғанда, егер үйде басқа қыз болмаса, төленген қалың малдың жартысы қайтарылатын болған.

Жалпы қазақ қоғамы үшін ұрпақ қамы, туыстық байланысты сақтау және балалардың тәрбиесі өте маңызды болған. Қандай жағдай болмасын, балалардың өз анасының әулетінде қалуына көңіл бөлінген.

Қайтыс болған әйелдің балалары жат әйелдің (өгей шеше) тәрбиесіне бергенше, өз нағашы жұртынан алыстатпауға тырысқан. Яғни балдыз қалың дәстүрі туған шешесінің қанына жақын адамның қолында өссін деген ниеттен туған. Бұл өз кезегінде баланың психологиялық жайлылығы мен тәрбиесі үшін өте маңызды саналған.

Екіншіден отбасылар арасындағы байланысты үзбеу мақсатын көздеген.

Қалың малы төленіп, құда түскен соң екі жақтың арасы үзіліп қалмауы үшін осындай жол ойластырылған. Бұл – екі рудың, екі әулеттің арасындағы туыстықты нығайту амалы еді.

Кейбір жағдайларда әмеңгерлік (қайтыс болған әйелдің орнына оның туысын алу) салтымен де астасып жатқанын айта кету керек. Бірақ балдыз қалың әмеңгерліктен ерекше – ол қалың мал төленген қалыңдыққа қатысты ғана қолданылған.

Бүгінде «балдыз қалың» дәстүрі архаизмге айналған. Себебі, қазақ қоғамында уақыт талабына сәйкес, құндылықтар өзгерді. Әрі мұндай «міндетті» некелесу заң тұрғысынан да, моральдық тұрғыдан да ақылға сыймайтын әрекет болып есептеледі.

Қалың малдың өзі де көп жерде өзгеріске ұшырап немесе символдық сипат алып бара жатыр.

Этнограп мамандар шын мәнінде қазақтың «балдыз қалың» да сол кездегі қоғамның қажеттілігінен туған, ұрпақты, туыстықты, әлеуметтік тұрақтылықты ойлаған өте терең мағыналы салт болғанын айтады.Бүгінде ол ұмытылғанымен, қазақтың ұрпақ қамын, туыстық байланысты қадірлеген даналығын көрсететін жарқын мысал болып қала береді.

Тарих ғылымдарының докторы, профессор Бибизия Қалшабаеваның айтуынша, «балдыз қалың» – қалың малдың бір түрі.

«Қазақта балдыз алу кездеседі, ол бертінге дейін бірлі-жарым кездескен. Мұнда да қосымша қалың мал берілген. Балдызын алу көбіне жиендеріне өз анасының сіңлісі бас-көз болсын, өгей шешеге жаутаңдамасын деген мақсаттан туындаған», - дейді ол.

«Балдыз қалың» - әмеңгерліктің бір түрі

Филология ғылымдарының докторы, профессор Дандай Ысқақұлы бұл дәстүрді әмеңгерліктің бір түрі деп есептейді. Айтуынша, бұл дәстүрдің негізгі мақсаты – баланы өгей қылмау, анасынан кем көрмейтін адамның (қалыңдықтың ең жақын туысының) бауырына басу.

«Қазақ басқа ұлтқа қарағанда өмірдің мәнін жақсы білген ғой. Ұрпақ тәрбиелеуді, жақсы ұрпақ қалдыруды мақсат тұтады. Бүкіл өмірін соған арнайды. Анасы қайтыс болғанда баласы жетімдік көрмеуі керек. Ал баласына кім қарайды? Әкесі басқа әйел алса, бала өгей болып қалады. Сондықтан қазақта «балдыз қалың» деген дәстүр болған. Қайын жұрты балаларға өз баласындай қарайтын қалыңдықтың ең жақын адамын берді. Қазақта ондай дәстүр кең өріс алған. Әрине, бәрі екі жақтың келісімімен жасалды. Бүгінде «балдыз қалың» дәстүрі іс жүзінде қолданылмайды», - дейді ол.

Профессор Дандай Ысқақұлының ойынша, оның жоғалуына бірнеше фактор әсер етіп отыр.

Жаһандану және еуропалық құндылықтардың ықпалы: қазіргі қоғам некеге тек сезімге, жеке таңдауға негізделген көзқараспен қарайды. Еуропалық өмір салты (бір күнмен өмір сүру) қазақтың ұрпақ қамын ойлау дәстүрін ығыстырды.

Гендерлік саясаттың әсері: ер мен әйел теңдігі идеясы әйелдердің менталитетін өзгертті, бала туу көрсеткіші төмендеді. Социализм кезінен қалған дәстүрге менсінбеу де рөл атқарды.

Осының салдарынан уақыт өте келе әмеңгерлік те, балдыз қалың да «махаббаты жоқ» ескірген дәстүрдің қатарына қосылды.

«Қазірдің өзінде қазақы дәстүрді ұстану азаматтардың қолынан келеді. Екі жақ өзара келісіп жатса болды. Негізі, бүгінде біздің қоғамымыз жаһанданып бара жатыр ғой. Еуропалық дәстүр ұлттық салтымызды ығыстырып келеді. Ал біздің айырмашылығымыз жер мен көктей. Біз өмірімізді ұрпағымызға арнайды, ұлды тәрбиелесек, немере көрсек дейміз. Шөберенің қызығын көрген ең бақытты адам дейді. Еуропада олай емес. Олар бір күнмен өмір сүреді».Қазақтың ежелгі дәстүрлерінің көбі сияқты, «балдыз қалың» да сол кездегі қоғамның қажеттілігінен туған, ұрпақты, туыстықты, әлеуметтік тұрақтылықты ойлаған терең мағыналы салт болған. Қазір ұмытылғанымен, қазақ халқының ұрпақ қамын, отбасы бірлігін қадірлеген даналығын көрсететін жарқын мысал болып қала береді», - дейді этнограф.