Дариға Тінәлина – қазақтың тұңғыш әйел кинорежиссері

Автор:
24.12.2025
7718
Дариға Тінәлина – қазақтың тұңғыш әйел кинорежиссері - e-history.kz

Қазақ кино өнерінің тарихында әйел режиссердің кәсіби деңгейде қалыптасуы Дариға Тінәлинаның есімімен тығыз байланысты. Ол қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби кинорежиссер әйел, актер, дубляж шебері, отандық кинематографияның қалыптасу кезеңіне тікелей үлес қосқан көрнекті тұлға.

Дариға Тінәлина 1921 жылы 17 наурызда Ақмола облысының Вишневка ауданында, қазіргі Аршалы өңірінде дүниеге келген. Балалық шағы ел тарихындағы ауыр кезеңдермен тұспа-тұс келді. ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қоғамдық күйзелістер, саяси қысымдар мен соғыс жылдары оның буынын ерте есейтті. Әкесі Біләл Тінәлин – сол дәуірдегі қоғамдық ортада танылған, Сәкен Сейфуллинмен замандас болған азамат.

Өнер жолына Дариға Тінәлина Алматы театр училищесінде қадам басты. 1939 жылы Мәскеуге аттанып, Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтына қабылданады. Алдымен актерлік мамандықты меңгеріп, кейін режиссерлік факультетке ауысады. Ол кезеңде бұл салада әйелдердің болуы сирек еді. Соған қарамастан, Тінәлина оқуын сәтті аяқтап, кәсіби кинорежиссер дәрежесіне жетеді. Оның ұстаздары қатарында Александр Довженко мен Лев Кулешов секілді кеңес киносының ірі тұлғалары болды.

Шығармашылық жолын актриса ретінде бастаған Дариға Тінәлина 1940–1950 жылдары кеңестік кино өндірісінде түсірілген бірнеше көркем фильмге қатысты. Ол «Үкімет мүшесі», «Романтиктер», «Ақ раушан», «Алып туралы ән», «Абай әндері», «Жамбыл» сияқты туындыларда эпизодтық рөлдерде көрінді. Бұл рөлдер көлемі жағынан шағын болғанымен, жас актриса үшін үлкен тәжірибе мектебі еді. Тінәлина сол кезеңде түсірілім алаңындағы режиссер мен актер жұмысының өзара байланысын, кадр құру, монтажға лайық ойнау, камерамен жұмыс істеу секілді киноға тән кәсіби үдерістерді іштен көріп, терең меңгерді. Актерлік тәжірибе оған киноны тек сахналық өнер емес, күрделі шығармашылық әрі техникалық жүйе ретінде түсінуге жол ашты.

1953 жылдан бастап Дариға Тінәлина режиссерлік қызметке біржола бет бұрады. Оның алғашқы дербес режиссерлік жұмысы – «Қазақстан кеңістігінде» атты ғылыми-танымдық фильм. Бұл туынды арқылы ол деректі кино тілін, кеңістікті экран арқылы бейнелеу тәсілдерін игерді. Көп ұзамай кәсіби білімі мен ұйымдастырушылық қабілеті бағаланып, «Мосфильм» киностудиясына шақырылады. 1954–1958 жылдары ол ірі фильмдердің түсірілім тобы құрамында жұмыс істеп, кең көлемді кино өндірісінің барлық кезеңінен өтті. Осы уақыт аралығында «Салтанат», «Илья Муромец», «Ерекше тапсырма», «Алыстағы тауда» фильмдерінің дайындалуына қатысып, режиссерлік шешім қабылдау, көп адаммен жұмыс істеу, тарихи және көркем материалды экранға бейімдеу тәжірибесін жинақтады. 

1964 жылдан бастап Дариға Тінәлина «Қазақфильм» киностудиясында еңбек етті. Бұл кезең оның шығармашылық ғұмырындағы ең ұзақ әрі мазмұнды уақыт болды. Ол көркем және деректі фильмдерге режиссер ретінде қатысып қана қоймай, отандық кино үшін айрықша маңызға ие дубляж саласының қалыптасуы мен дамуына белсенді атсалысты. Ұзақ жылдарға созылған еңбегі барысында ол мыңнан астам фильмнің қазақ тілінде дыбысталуына үлес қосты. Әрбір кадрдағы сөздің мағынасына, дауыс ырғағының табиғилығына, қазақ тілінің ішкі заңдылықтарына ерекше көңіл бөлді. Себебі Дариға Тінәлина үшін кино жай ғана көркем туынды емес, ұлттық тіл мен мәдениетті жеткізудің қуатты құралы еді. Сол себепті ол дубляж жұмысын техникалық процесс ретінде емес, үлкен жауапкершілік жүктелген шығармашылық іс деп қабылдады. 

2008 жылы Дариға Тінәлинаның «Черно-белое кино» атты монографиялық еңбегі жарық көрді. Бұл кітапта ол тек жеке өмір жолын баяндап қана қоймай, кеңестік кезеңдегі кино өндірісінің ішкі құрылымын, шығармашылық үдерістерін, сондай-ақ қазақ кинематографиясының қалыптасу және даму кезеңдерін нақты деректер негізінде саралайды. Еңбек кино саласының кәсіби қыр-сырын ашатын құнды зерттеу ретінде бағаланып, отандық кино тарихын зерделеушілер үшін маңызды дереккөзге айналды.

Дариға Тінәлинаның көп жылғы еңбегі мемлекет тарапынан да жоғары бағаланды. 1957 жылы оған «Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері» құрметті атағы берілді. Ал 2009 жылы кино өнеріндегі сіңірген еңбегі үшін «Экран шебері» атағына ие болды. Ол сондай-ақ КСРО Кинематографистер одағының мүшесі ретінде кәсіби қауымдастықта танылды.

Дариға Тінәлина 2011 жылы дүниеден өтті. Ол қазақ кино тарихында есімі жиі атала бермегенімен, оның дамуына шешуші ықпал еткен тұлғалардың бірі болды. Оның өмір жолы – өнер мен кәсіби ортада табандылық танытып, қазақ әйелінің өз орнын лайықты түрде қалыптастыра алғанын көрсететін айқын үлгі.

Мектептердегі тарих пәнін оқыту деңгейін қалай бағалайсыз?
Жоғары
Орташа
Қанағаттанарлықсыз