10 тамыз – «Жаздым үлгі жастарға бермек үшін» (Абай күні)

Ұлы ойшыл, ақын Абай Құнанбайұлының 180 жылдық мерейтойы – халқымыздың рухани болмысын ұлықтайтын, ел бірлігін бекемдейтін тарихи мереке. Бүгін, 10 тамыз – Абайдың туған күні, Абай күні, осы он күнге созылған ұлы тойдың шарықтау шегі болмақ. Таң сәріде Абайдың туған жері Жидебайдағы қастерлі қорық-мекенде ұлы ақын рухына Құран бағышталып, құрбандық шалу рәсімі өтеді. Бұл тағзым сәтінен кейін еліміздің барлық өңірлерінде Абай ескерткіштеріне гүл шоқтары қойылып, халқымыз бір адамдай дана бабаға құрмет көрсетпек.

10 тамыз күні мерекелік бағдарламаның негізгі бөлігі Абай облысында – ақынның кіндік қаны тамған өңірде жалғасады. Таңғы сағат 10 шамасында Абай ауданында (орталығы Қарауыл ауылында) «Бала Абайдан дана Абайға» атты театрландырылған қойылым қойылып, ізінше сағат 11:30-да ресми «Абай күні» мерекесінің ашылу рәсімі өтеді. Күндізгі сағат 12:00-де Қарауыл орталық алаңында «Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы» атты концерттік бағдарлама басталып, өнерпаздар Абайдың ән-жырын әуелетпек. Бұл түстік концерттен кейін 13:00-14:30 аралығында қасиетті Қарауылтөбе баурайында қонақтар үшін дәстүрлі ас беріледі – киіз үйлер тігіліп, қазан көтеріліп, көпшілік ақ дастарқаннан дәм татады.

Түстен кейін, сағат 14:30-дан бастап Қарауыл жазығында ұлттық ат спорты жарыстары өтеді. Еліміздің әр түкпірінен атбегілер келіп қосылған бұл бәйгеде топ бәйге, жорға жарыс және аламан бәйге секілді түрлі қашықтықтағы шабыс бәсекелері ұйымдастырылмақ. Дәл осы кезде күрес алаңында қазақ күресінен республикалық турнирдің ақтық сайыстары басталады – түйе палуан және өгіз палуан атануға таласқан балуандар белдесіп, мерейтой жүлдесіне қол созады. Сөйтіп, даланы дүбірге бөлейтін спорттық сайыстар ұлы тойдың думанын одан әрі қыздыра түспек.

Кеш бата той көгінде ән мен күй қалықтайды. 19:00-де Қарауылдағы ашық сахнада «Желсіз түнде жарық ай» атты гала-концерт басталып, еліміздің белгілі өнер жұлдыздары хакімнің әндерін шарықтата шырқайтын болады. Сол мезетте Семей қаласының орталық алаңында параллель түрде тағы бір عظым концерт өтеді: әлемге танымал «Ұлытау» тобы және Жұбаныш Жексен, Анар Батырхан сынды эстрада жұлдыздары Абай әндерінен шашу шашатын «Құлақтан кіріп бойды алар, әсем ән мен тәтті күй» атты гала-концертте өнер көрсетпек. Сахна төрінен төгілетін әсем әуен мен тәтті күй Абай күніне жиналған жұрттың жүрегіне жылу құйып, онкүндік мерекенің мәресін айшықтайды.

1-9 тамыз: мерейтойлық онкүндіктің айтулы оқиғалары

Мерейтойдың аясындағы ғылыми-мәдени шаралардың барлығына халық белсенді қатысты. Өткен онкүндік бағдарламаның әр күніне Абай шығармаларынан алынған қанатты сөздер атау болып, сол тақырыптарға сай мазмұнды іс-шаралар ұйымдастырылды. 1 тамыздан 9 тамызға дейін күн сайын мерейтой туы астында ғылым-білім, өнер мен спорт саласын қамтыған сан алуан шаралар өтті. Әр күннің өз ерекшелігі болды, соның ішіндегі ең маңызды оқиғаларға шолу жасап өтсек:

1 тамыз – «Артық ғылым кітапта...»

Онкүндіктің алғашқы күні «Артық ғылым кітапта...» деген тақырыппен басталды. Бұл күні ең ірі жаңалық – Семей қаласында «ABAI ACADEMIYASY» энциклопедиялық порталының салтанатты ашылуы еді. Ақын мұрасын цифрландыру, жүйелеу және ғылыми ортаға қолжетімді етуге бағытталған осы бірегей порталдың таныстырылымы Абай әлемін зерттеуші ғалымдар мен жалпы оқырман қауымға құнды тарту болды.

Сол күні мерейтой шеңберіндегі өнер шаралары да бастау алды: Мақаншы ауылындағы Алакөл жағасында Қазақстанның халық әртісі Секен Тұрысбеков пен «Ақ жауын» оркестрі ашық аспан астында әсем әуенді концерт берсе, Семей қаласының Арбат алаңында иллюстратор Аңсаған Мұстафаның сурет көрмесі мен қолөнер шеберлерінің «Асыл мұра» фестивалі ұйымдастырылып, зергерлер мен ісмерлер өз туындыларын халыққа таныстырды.

2 тамыз – «Туған жерге тағзым»

Онкүндіктің екінші күні «Туған жерге тағзым» деген атпен өтіп, елдің әр өңірінде туған жер рухын асқақтататын шаралар жалғасын тапты. Семей қаласындағы «Арена» спорт кешенінде 180 команданың қатысуымен зияткерлік «Абай Quiz» сайысы ұйымдастырылып, еліміздің түкпір-түкпірінен келген 1000-нан аса жас өз білімдерін сынады. 

Сол күннен бастап Қазақстанның халық әртісі Майра Ильясова бастаған өнер ұжымы Абай әндерін кең даламыздың түрлі өңіріне жеткізу мақсатымен гастрольдік концерттік турға шықты – мерейтойлық көшпелі концерт Семейден бастау алып, Үржар, Аягөз, Жарма, Жаңасемей сынды аудандарды аралап өтті.

3 тамыз – «Ұйықтап жатқан жүректі ән оятар...»

Үшінші күннің «Ұйықтап жатқан жүректі ән оятар...» деген тақырыбына сай өнер мен спорт бәсекелері қатар өрбіді. Таңертең Семейде қазақ күресінен республикалық чемпионат ұйымдастырылып, 200-ден астам балуан кілемге шығып күш сынасты. Ал кешкісін Абай атындағы театрда өткен «Абай әлемі» атты тағылымды рухани кеште халыққа танымал дәстүрлі әншілер мен күйшілер хакімнің әндері мен күйлерін орындап, көрерменнің «ұйықтап жатқан жүрегін» оятқандай әсерге бөледі. 

Ұлттық өнердің көркемдігі мен терең философиясын ұрпаққа өнеге еткен бұл ерекше концертте Рамазан Стамғазиев, Еркін Шүкіман, Ерлан Рысқали сынды дүлдүлдер сахна төрінен қуат шашып, Абайдың музыка мұрасын дәріптеді. «Абай әлемі» кеші ұлттық өнер мен руханияттың үндескен үлгісі ретінде көптің көңілінде ұзақ сақталары сөзсіз.

4 тамыз – «Адамның кейбір кездері...»

Төртінші күн – «Адамның кейбір кездері...» тақырыбы аясында өткен іс-шаралар жұртшылықты таңдай қақтырды. Күндіз Ертіс жағасында дәстүрлі «Семей батыры» күштік экстрим жарысы өтіп, алып күш иелері қап көтеріп жүгіру, ауыр зілтемірді төзімге ұстап тұру, алып бөренені орнынан көтеру сияқты түрлі сындарда мықтылық байқасты. 

Ал кешкісін ұлттық музыка мерекесі жалғасын тауып, Семей қаласында Секен Тұрысбеков пен оның «Ақ жауын» оркестрі көпшіліктің көңілін көтерген ғаламат концерт қойды. Алакөлдегі сахнадан басталған Секен күйшінің сазы бұл күні Семейдің төрінде тағы бір мәрте қалықтап, тыңдарманды рухани ләззатқа бөледі.

5 тамыз – «Әнді сүйсең, менше сүй...»

Бесінші күннің «Әнді сүйсең, менше сүй...» ұранына сай музыка мен тың шығармашылық бастамаларға куә болдық. Бұл күні Семейдің өнерсүйер қауымы жаңа үлгідегі туынды – «Ой толғау – Хәкім Абай» атты моноопераның премьерасын тамашалады. Бір актердің орындауындағы бұл ерекше монооперада Абайдың ішкі толғанысы мен ғұлама ойлары музыка арқылы көрерменге жеткізіліп, жұртшылықты тебірентті. 

Сонымен қатар дәл 5 тамызда Семей қаласында үш күнге жалғасқан халықаралық мәдени-шығармашылық сән көрсетілімдері бастау алды. Талғамы жоғары дизайнерлер мен қолөнер шеберлері ұлттық болмыс пен заманауи үлгіні тоғыстырған киім топтамаларын ұсынды, сөйтіп мерейтой бағдарламасына жаңа сәндік рең қосты.

6 тамыз – «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп...»

Алтыншы күн «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп...» деген ұранмен өтіп, халықаралық шығармашылық ынтымақтастыққа жол ашты. Семей қаласында ашық аспан астында «Абай елі – өнер кеніші» атты концерт ұйымдастырылып, онда жергілікті өнерпаздармен бірге өзге өңірлерден келген қонақ әншілер де өнер көрсетті. 

Сол күні Абай атындағы алаңда өткен бұл концертпен қатар, Әлихан Бөкейхан университетінде «Өлең – сөздің патшасы» атты жас ақындар мүшәйрасы өткізілді. Бұл халықаралық поэзия бәйгесіне еліміздің барлық өңірлерінен және алыс-жақын 7 мемлекеттің өкілдері қатысып, сөз өнерінің туын желбіретті. Жас ақындар Абай рухынан нәр алған жыр шумақтарын көпшілікке ұсынып, түрлі тілдегі өлеңдер арқылы адамзаттық махаббат пен бауырмалдық идеясын жырлады.

7 тамыз – «Дүние де өзі, мал да өзі – ғылымға көңіл берсеңіз...»

Жетінші күннің бағдарламасы – «Дүние де өзі, мал да өзі – ғылымға көңіл берсеңіз...» – Абай мұрасын ғылыми және танымдық тұрғыда насихаттауға арналды. Семей қаласында осы күні жазушы, халықаралық «Алаш» сыйлығының лауреаты Асқар Алтайдың шығармашылық кеші өтіп, сол кеш аясында «Абай жолы» энциклопедиясы мен Бағашар Тұрсынбайұлының «Абай Құнанбайұлы кім?» атты жаңа ғылыми кітабының тұсауы кесілді. 

Бұдан бөлек, 7 тамызда мерейтой аясындағы ең ірі спорттық сынақ басталды: Семейден Қарауыл төбеге дейін 180 шақырымдық екі күндік халықаралық марафон жалауын көтерді. Ерекше ультрамарафонға отандық және шетелдік жүзден аса желаяқ атсалысып, 180 жылдық мерейтой құрметіне символикалық 180 шақырым қашықтықты бағындыруға кірісті. Жарысқа қатысушылар Абай туған өңірдің тау-тасын шарлап, эстафетаны келесі күнге жалғады – бұл спорт додасы ақын мерейтойының рухын асқақтата түскен айтулы оқиға болды.

8 тамыз – «Мақсұтым – тіл ұстартып, өнер шашпақ...»

Сегізінші күн – «Мақсұтым – тіл ұстартып, өнер шашпақ...» – өнер жарыстары мен ұлттық ойындардың күні болды. Семей қаласында осы күні «Адамзаттың Абайы» атты республикалық ақындар айтысы өтіп, еліміздің қабырғалы айтыскер ақындары суырыпсалма өнерде бақ сынасты. Тақырыбы Абай мұрасына арналған бұл айтыста сөз зергерлері ұлы ақынның өнегесін жырларына арқау етіп, көрерменге рухани қуаныш сыйлады. 

Ал Абай ауданы Қарауыл ауылында тұңғыш рет республикалық «Жеті қазына» мәдениет, спорт және туризм фестивалі шымылдығын ашты. Үш күнге жалғасқан осы фестиваль аясында халқымыздың сүйікті ұлттық ойындары бойынша ауқымды сайыстар басталды: тоғызқұмалақтан турнир, ат құлағында ойнайтын шабандоздардың бәйгелері және зор күш пен ептілікті қажет ететін қазақ күресінің жарыстары алғашқы күннен-ақ көрерменді тартысты сәттерге бөледі. «Жеті қазына» сайыстарының ауқымы да ерекше болды – 1000-ға жуық спортшы-қатысушыны қамтыған бұл жарыстарға аймақ басшылығы қомақты жүлде қоры (9 жеңіл автокөлік пен 90 жылқы) тігілгенін мәлімдеген еді. Ұлттық спорт пен өнерді ұштастырған фестиваль мерейтойдың шырайын шығарып, көптің делебесін қоздырды.

9 тамыз – «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, сонда толық боласың елден бөлек...»

Тоғызыншы күн – «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, сонда толық боласың елден бөлек...» – мерейтойдың ең мазмұнды күндерінің бірі болды. Таңертең Семейдегі Шәкәрім университетінде «Адамзаттың Абайы: руханият, парасат, таным» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтіп, абайтанушы ғалымдар хакімнің шығармашылығына қатысты өзекті мәселелерді талқылап, арнайы ғылыми мақалалар жинағы жарыққа шығарды. 

Сонымен бірге, осы күні «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығында «Абай. Уақыт. Өнер» атты бейнелеу өнері туындыларының көрмесі ашылып, Абай дәуірі мен шығармашылығына арналған сурет, мүсін, қолданбалы өнер туындылары көпшілік назарына ұсынылды. Семей қаласындағы Абай атындағы әмбебап кітапханада республикалық «Абай» баспасының «Абай әлемі: аударма, тағылым, мұра» деп аталатын бірнеше кітаптан тұратын топтамасының тұсаукесері өтті. Бұл жаңа басылымдар Абайдың сөз құдіретін түрлі тілдердегі аудармалар арқылы кеңінен танытуға бағытталып, оқырман қауымды тағы бір қуантты.

Күннің аса маңызды шарасы – 9 тамыздағы халықаралық ақындар фестивалі болды. «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп…» деген жүрекжарды ұранмен өткен бұл жыр мерекесіне 15 елден ақындар қатысып, Абай өлеңдерін әрқайсысы өз ана тілінде оқыды. ТҮРКСОЙ ұйымы мен Эминеску поэзия академиясының қолдауымен өткен фестиваль барысында ұлы ақынның таңдаулы шығармалары әлемнің 15 тіліне аударылып, көптілді поэзия антологиялары таныстырылды. Шетелден келген шайырлар қазақ халқының ұлы мұрасына тағзым етіп, жүрекжарды жырларын паш етті. Ал кешкісін Семей қаласының орталық алаңында өткен «Абайға тарту» атты үлкен гала-концерт онкүндік бағдарламаның соңғы аккорды болды. Эстрада және дәстүрлі музыка орындаушылары, оркестрлер мен өнер ұжымдары бір сахнада бас қосып, әсем ән мен күмбірлеген күй арқылы ұлы Абай рухына құрмет көрсетті. Тыңдарман қауым осы қорытынды концерттен ерекше әсер алып, мерейтойдың мән-маңызына тағы бір бойлап қайтты.

…Он күнге жалғасқан ұлы Абай тойы осылайша бүгін өз мәресіне жетпек. Бұл онкүндік – тек мерекелік шаралар жиынтығы ғана емес, ұлт руханиятын жаңғыртуға бағытталған үлкен бағдарлама болды. Абай әлемін дәріптеу арқылы қазақ халқы әдебиеті мен мәдениетінің тереңдігі мен көркемдігін жаңа қырынан көрсету мақсаты орындалды деуге болады. Мерейтой күндері ел тарихында өшпес із қалдырып, жас ұрпақтың жүрегіне ұлы ақын мұрасына деген жаңа сүйіспеншілік ұялатып отыр. Ұлттың ұлы ойшылына деген құрмет биігі енді жаңа белестерге жол ашып, Абай мұрасын ардақтау эстафетасы келер ұрпаққа аманат болып қалмақ.

Суреттер: Абай облысы әкімдігінің баспасөз қызметінен