1959 жылы 1-4 тамыз күндері «Қазақстан Магниткасы» атанған Теміртау қаласының құрылысында Қарметтің жұмысшы жастары билікке қарсы көтеріліс ұйымдастырды.
1959 жылдың тамыз айындағы бұл оқиға — Кеңес Одағы тарихындағы ең ірі әлеуметтік дағдарыстардың бірі болды.
Ұзақ жылдар бойы құпиялылық грифімен сақталған бұл оқиға «дамыған социализм» мен «комсомолдық романтика» насихатының астында қандай терең қайшылықтар жатқанын ашып берді.
1950 жылдардың соңында Қарағанды металлургия комбинаты («Қазақстан Магниткасы») Бүкілодақтық екпінді комсомол-жастар құрылысы болып жарияланды. КСРО-ның түкпір-түкпірінен (Ресей, Украина, Беларусь) және Шығыс Еуропа елдерінен (Болгария) 20 мыңға жуық жастар ағылып келді. Алайда олардың бәріне пәтер беру мүмкіндігі болмағандықтан, жастар шатырларға орналастырылды. Кіші топтарға бөлініп орналасқан екі мыңнан астам адамның жуынып-шайынуы мен дұрыс тамақтануына қажетті жағдайлар жасалмаған екен. Осыған наразы болған құрылысшылардың ашу-ызасы осындай бүлікке әкеліп соқтырды. Келгендердің арасында елдің ертеңі үшін еңбек етсек деп шынайы патриоттар да, барар жері мен басар тауы жоқ босқындар да, түрмеден босап шыққан қылмыскерлер де көптеп кездесті.
Негізгі әлеуметтік дағдарыс мына факторлардан туындады:
Инфрақұрылымның дайын болмауы: Арнайы келген жұмысшыларға уәде етілген баспана берілмей, олар мыңдаған адамдық шатырлы қалашықтарға (палаточный городок) орналастырылды. Санитарлық-тұрмыстық апат: Далада ауыз су мен жуынатын су созылмалы түрде тапшы болды. Азық-түлік сапасыз, асханалар мен дүкендерде ұзын-сонар кезектен басқа ештеңе болмады. Әлеуметтік теңсіздік (Тікелей триггер): Құрылыс басшылығы Болгариядан келген жұмысшыларға жеке жатақханалар беріп, асханада ерекше жағдай жасады. 1959 жылы 1 тамызда жергілікті жұмысшылардан «болгарлар таңғы асын ішіп болғанша күте тұруды» сұрауы — ашу-заңды шыңға жеткізген соңғы тамшы болды.
Оқиғалар хронологиясы (1–4 тамыз 1959 жыл)
1 тамыз: Асхана бүлігі және алғашқы толқулар:Стихиялы наразылықтың басталуы.
Таңғы ас кезінде басталған келіспеушілік асхананың тас-талқанын шығаруға ұласты. Жұмысшылар жұмысқа шығудан бас тартып, жақын маңдағы шаруашылық дүкендерін басып алды. Тәртіп сақшылары алғашқы белсенділерді ұстады.
2–3 тамыз: Қақтығыстың өршуі мен мародерлік:Милиция бөлімшесіне шабуыл.
Наразылық білдірушілердің саны 1500 адамға жетті. Жұмысшылар ұсталған серіктерін босату үшін милиция бөлімшесіне ұмтылды. Топ арасына қылмыстық элементтер араласып, универмагтар мен базарды тонау, автокөліктерді өртеу белең алды.
3–4 тамыз түні: Әскер енгізу және оқ ату:
Көтеріліс күшпен басылды. Қалаға ішкі әскерлер, КарЛАГ күзетшілері мен әскери курсанттар енгізілді (жалпы 2000–5000 сарбаз). Шерушілерге тарау туралы бұйрық беріліп, орындалмаған соң бейбіт тұрғындар мен жұмысшыларға қарсы қарудан оқ жаудырылды.
Қайшылықты басу кезіндегі шығындар бойынша ресми мәлімет пен куәгерлердің деректері екі түрлі болып келеді.
ТүрлеріРесми мемлекеттік деректерКуәгерлер мен дербес зерттеушілер дерегіҚаза тапқандар16 адам (11-і оқиға орнында, 5-еуі ауруханада қайтыс болған)Оншақты адам, ішінде жас балалар мен кездейсоқ өтіп бара жатқандар барЖараланғандар32 жұмысшы, 109 әскери/милиция қызметкеріЖүздеген адам (оқтан және соққыдан)Сотталғандар мен жаза190 адам ұсталып, 42-сіне қылмыстық іс қозғалды. 5 адам өлім жазасына кесілді.Тұтқындалған комсомолдардың көбі партиядан шығарылып, КСРО-дан қуылды.
Орталықтың реакциясы және салдары
Көтеріліс басылғаннан кейін Мәскеу оқиғаның ауқымын түсініп, шұғыл шаралар қабылдады:
Билік ауысты
Теміртауға сол кездегі КОКП ОК хатшысы Леонид Брежнев арнайы келді. Қарағанды облыстық партия комитетінің 1-хатшысы П. Исаев пен «Қазметаллургқұрылыс» тресінің басшысы Вишневский қызметтерінен босатылды.
Тұрмыс жақсара бастады
Шатырлы қалашық жойылып, жұмысшыларға шұғыл түрде жатақханалар мен пәтерлер беріле бастады, азық-түлікпен қамтамасыз ету реттелді. Болгар жұмысшылары еліне қайтарылды.
Ақпараттық цензура күшейді
Мәскеу оқиғаны толықтай «құпия» (совершенно секретно) деп жариялады. КСРО ақпарат құралдарында бұл жайлы бірде-бір сөз айтылмады.
1959 жылғы Теміртау көтерілісі — кеңестік бюрократияның қарапайым жұмысшы өмірін елемеуінің өте ауыр салдары еді. Бұл оқиға кейінірек орын алған 1962 жылғы Новочеркасск көтерілісі мен 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының алғашқы дабыл қоңырауы болды. Тек Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ғана бұл қанды трагедияның шындығы ашылып, тарих сахнасынан өз бағасын алды.
