Шілікті жазығы – Шығыс Қазақстандағы ең ірі ерте сақ ескерткіштерінің бірі. Жазық шамамен 80 шақырымға созылады, оңтүстігінде Тарбағатай, шығысында Сауыр-Сайқан, солтүстігінде Маңырақ жоталары жатыр. Деректерге қарағанда, мұнда 200-ден астам оба бар. Оның 50-дейі “патша” және элиталық қорған екен. Демек бұл жер тек бір оба тұрған жеке алаң емес, тұтас тарихи-мәдени ландшафт.

Осындағы алтын адам табылған обаның басында тұрған сәтте, ең әуелі көзге түсетіні жасыл кілем төсегендей шым даланың сұлулығы,  алыстан мұнартып көрінген жоталар, төбешік болып үнсіз жатқан оба. Сол үнсіздік кейде музейдегі даңғаза экспозициядан да әсерлі. Бірақ дәл сол сәтте көкейде бір ауыр ой қылаң береді: осынша терең тарих неге әлі күнге дейін тіл қатпай тұр?..

Ғылыми дерекке жүгінсек, Шілікті жазығы – Шығыс Қазақстандағы ең ірі ерте сақ ескерткіштерінің бірі. Біз бұл сапарда жай ғана ауылды аралап немесе археологиялық нысанға барған жоқпыз, қазақ даласының аса көне саяси-мәдени кеңістігін көкірек көзімізбен көрдік. 

Дерек пен аңыздың арасы

Шілікті туралы сөз қозғалғанда аңыз бен ғылыми деректің ара-жігін айырып алған абзал.  Әбдеш Төлеубаевтың өз естелігінде бала кезінде жергілікті жұрт бұл обаларды “қалмақтардың зираты” деп атағаны айтылады. Бірақ бұл халықтық жорамал ғана еді. Ғылыми археология Шілікті ескерткіштерін ерте сақ дәуірінің элиталық, оның ішінде “патша” қорғандары ретінде қарастырды. 

Мұндағы ғылыми зерттеу тарихы ХХ ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталып, кейін Г.Н.Боки мен С.С.Черников еңбектерімен жалғасқан, ал 2003 жылдан бері кешенді зерттеуді Әбдеш Төлеубаев бастаған топ жүргізген болатын.

Сол сияқты “сақ патшасы”, “алтын адам” деген атауларды да байыппен қолданған жөн. Бұл қорғаннан “мен патшамын” деп жазылған мәтін табылған жоқ. Жоғары мәртебе археологиялық белгілермен – обаның алып көлемімен, жерлеу архитектурасының күрделілігімен, алтын киім әшекейлерінің молдығымен, қорғанның қорым ішіндегі басым орналасуымен, сондай-ақ бір ғана адамның ерекше салтанатпен жерленуімен пайымдалады. Демек, “патша” – ғылыми интерпретация; ал “алтын адам” – жұртшылыққа түсінікті мәдени-символдық атау. 

Шілікті Алтын адамы жөнінде тағы бір маңызды түйткіл бар. Ол – Есік қорғанындағыдай киімі толық күйінде сақталып қалған дене емес. Әбдеш Төлеубаевтың айтуынша, Шіліктіден бізге сүйек пен алтын әшекейлер ғана жеткен, бүкіл текстиль мен мата шіріп кеткен. Сондықтан бүгін музейде көретін кескін – ұзақ ғылыми реконструкцияның нәтижесі. Яғни мұнда аңыздан гөрі реконструкция, әсерден гөрі ғылыми салыстыру көбірек еңбек етті. 

Шіліктінің тарихи мәні

Шілікті бір күнде “ашыла” салған жоқ. Бұл өңірге назар ертерек аударылған. Шілікті жазығындағы зерттеулердің маңызды белестерінің бірі – С.С.Черниковтың ХХ ғасыр ортасындағы қазбалары. Ашық дереккөздегі бір ғылыми мақалада Черников жүргізген қазба нәтижесінде 524 алтын бұйым табылып, олардың Эрмитажда сақтаулы тұрғаны айтылады. Бұл дерек Шіліктінің ғылыми маңызы 2003 жылғы атақты жаңалыққа дейін-ақ белгілі болғанын көрсетсе керек. 

Бірақ Шіліктінің халықаралық салмағын күрт өсірген жаңалық – Бәйгетөбе қорғанынан табылған алтын киімді адамның кешені. Дендрохронологиялық және радиокөміртектік зерттеулер бұл қорғанды б.з.б. VII ғасырмен, нақтырақ айтқанда шамамен б.з.б. 730-690 жылдар аралығымен байланыстырады. Сол себепті Шілікті Алтын адамы Қазақстан аумағынан табылған алтын киімді адамдардың ең көнесі ретінде қарастырылады және Еуразиядағы ең ерте элиталық сақ-скиф кешендерінің қатарына кіреді.

Бұл жердің тарихи салмағы тек ертеден жеткен ескілігінде ғана емес. Шіліктіде аңдық стильдің өте ерте, әрі біршама жетілген үлгілері бар. Бәйгетөбеден шыққан алтын бұйымдардың көркемдік деңгейі, таза алтынды қолдану, микродәнекерлеу тәсілдері мен бейнелік күрделілігі ерте көшпелілерде жоғары дәрежелі зергерлік мектеп болғанын көрсетеді. Сондықтан Шілікті “алтын көмбе” ғана емес, қазақ даласындағы көне билік рәміздері, идеологиясы мен шеберлік мәдениеті туралы ірі ғылыми айғақ.

Бәйгетөбе қалай ашылды

Әбдеш Төлеубаевтың айтуынша, Шіліктідегі қазба жұмыстары 2003 жылы басталған. Ол бұл жобаға дейін бірнеше рет қаржы сұрап жүгінгенімен, қолдау таппай жүрген. 2002 жылдың желтоқсанында инфаркт алып, ұзақ емделген кезінің өзінде жоба тағдыры қыл үстінде тұрған. Тек 2003 жылдың мамырында ғана жоба қолдау табады, содан кейін ол Бәйгетөбе обасын қазуға таңдайды. Қазбаны әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің археологиялық экспедициясы жүргізген.

Ғылыми сипаттамада Бәйгетөбе қорғанының оңтүстіктен солтүстікке қарай диаметрі 99 метр, шығыстан батысқа қарай 97,4 метр, биіктігі 7,9 метр екені көрсетілген. Қорған үш құрылыс деңгейінен тұрған: ағаш пен тастан жасалған жерлеу камерасы, оның үстіндегі тас үйінді, одан кейінгі топырақ үйінді. Шығыс жағында үлкен және кіші дромостар болғаны анықталған. Мұндай күрделі архитектура бұл обаны жай ғана жерлеу орны емес, ерекше мәртебелі мемориалдық құрылыс ретінде танытады. 

Сонымен бірге бұл кешен бізге тұтас күйінде жетпеген. Қорған көне заманда тоналған. Тонаушылар ортасынан шұңқыр қазып, ағаш қабірханаға тесік жасап кірген. Соның салдарынан камера іші топырақпен толып кеткен. Соған қарамастан жерлеу камерасының шығыс бөлігіндегі әртүрлі қабаттардан сүйек қалдықтары мен алтын жапсырмалар табылды. Яғни Шіліктідегі ұлы жаңалық бұзылмаған әлемнің есігі емес, тоналғанымен бәрібір ғылымға орасан мол дерек берген трагедиялық кешен. 

Алтын адамның мұрасы және оның бүгінгі тағдыры

Шілікті Алтын адамы жөніндегі жария мәтіндерде алтын бұйым саны әртүрлі берілетіні байқалады: бір жерде 3300, бір сұхбатта 3404, енді бір ғылыми және публицистикалық нұсқада 4303 деп көрсетіледі. Осындай қайшылықтың ішінде ең сенімдісі ретінде ашушылардың 2013 жылғы ғылыми жарияланымындағы 4303 дана алтын бұйым туралы деректі алуға негіз бар. Өйткені онда заттардың түрі мен саны жіктеліп беріледі. 

Сол ғылыми сипаттама бойынша Бәйгетөбеден 153 барыс-маска пішінді жапсырма, 36 қыран бейнелі жапсырма, 20 бұғы пішінді жапсырма, 39 бөлтірік тәрізді әшекей, арқар бейнелі бір мүсінше, бесжұлдыз пішінді бір түйме-белгі, қоңыраушалар, қатпарлы түтікше әшекейлер, сақина тәрізді моншақтар мен өте ұсақ ілгектер табылған. Зерттеушілер алтынның сынамасы өте жоғары болғанын, ал кейбір микрожапсырмалардың диаметрі 1 миллиметрден де кіші екенін жазады. Мұндай ұсақ бұйымдарды дәнекерлеу ерте темір дәуіріндегі технологиялық мәдениеттің деңгейі өте жоғары болғанын аңғартады. 

Кешен толық күйінде сақталмағаны да осы жерде анық көрінеді. Әбдеш Төлеубаевтың сөзінше, бізге тек сүйек пен алтын жеткен; мата, былғары, текстиль секілді органикалық материалдар жойылған. Оның үстіне қабір тоналғандықтан, алтын әшекейлер топырақтың әр деңгейінде шашылып жатқан. Сондықтан бүгін бізге таныс “Шілікті Алтын адамы” бейнесін сүйек, алтын, ежелгі киімге қатысты салыстырмалы деректер және ұзақ реконструкциялық еңбектің тоғысқан нәтижесі деуге болады. Басқаша айтқанда, бұл кешеннің ғылыми құндылығы орасан, бірақ ол, өкінішке қарай, “түгел” жеткен жоқ.

Ал жәдігерлер бүгін қайда деген сұраққа келгенде де, жауап біржақты емес. Қазақстанның Ұлттық музейінің мемлекеттік каталогында “Шілікті қорымындағы Байтөбе/Бәйгетөбе қорғаны материалдары бойынша” жасалған Алтын адамның реконструкциясы ресми түрде көрсетілген; ҚазАқпараттың Ұлттық музей туралы материалында да Алтын залында Бәйгетөбе обасынан табылған Алтын адам көрсетілетіні айтылады. Сонымен қатар «Берел» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы Шілікті ескерткіштерін өз құрылымдық-ақпараттық кеңістігінде ұстап отыр және 2026 жылы Шілікті жәдігерлеріне арналған көшпелі көрме өткізгенін хабарлаған. Алайда ашық ресми дереккөздерден Бәйгетөбеден табылған 4303 заттың барлығы қай қорда, қандай инвентарлық бөлініспен сақталатынын толық тізімдеп беру мүмкін болмады. Сондықтан сенімді түрде айтарымыз: Шілікті Алтын адамының реконструкциясы Ұлттық музей деңгейінде ұсынылған, Шілікті материалдары музейлік айналымда жүр, бірақ барлық түпнұсқа бұйымдардың ашық қолжетімді толық реестрі көзге түспейді. Осы тұста 1960 жылғы Черников тапқан бұрынғы Шілікті алтындарының Эрмитажда сақталатыны бөлек мәселе екенін де ажырату керек. 

Әбдеш Төлеубаевтың ғылыми болмысы

Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев 1953 жылы Қытай Халық Республикасының Шәуешек қаласында туған, 1959 жылы отбасымен тарихи отанына оралған. 1970 жылы ҚазМУ-дың тарих факультетіне түсіп, кейін Мәскеудегі Миклухо-Маклай атындағы этнография институтының аспирантурасында оқыған. 1979 жылдан бастап оның ғылыми-оқытушылық ғұмыры ҚазҰУ-мен тығыз байланысты болды. Ол археология және этнология кафедрасын 20 жылдан астам басқарған. 

Оның ғылыми ауқымы Шіліктімен ғана шектелмейді. Ашық өмірбаяндық деректер бойынша, Төлеубаев Тарбағатайдың теріскейі, Қалба, Шыңғыстау өңірлерінен қола және ерте темір дәуіріне қатысты бұрын белгісіз 400-ден астам археологиялық кешен анықтап, соның 60-тан астамын қазып зерттеген. Ол Қазақстанның ежелгі этномәдени тарихы мен дәстүрлі этнографиясын қатар алып жүрген, ежелгі және ортағасырлық тайпалар мен қазақ халқы арасындағы мәдени-генетикалық сабақтастықты қарастырған алғашқы ірі ғалымдардың бірі ретінде сипатталады. Сондай-ақ 300-ден астам ғылыми мақаланың, 5 монографияның және мектепке арналған Қазақстан тарихы оқулықтарының авторы болған.

Жаңалық ашқан археолог ғана емес, ғылыми мектеп қалыптастырған ұстаз ретінде де оның орны бөлек. Өмірбаяндық дерекке қарағанда, Қазақстан археологтары мен этнографтарының орта және кіші буынының жартысынан астамы А.Төлеубаев мектебінен өткен. Бұл  бір ғалымның жеке табысынан неше есе құнды дүние. Яғни ол тұтас ғылыми дәстүр құрды деп айтуымызға әбден болады. Сол себепті біз көрген Шілікті Алтын адамы туралы айту – бір нысанды ғана емес, оны сөйлеткен мектепті де еске алу деген сөз.

Төлеубаевтың өз естеліктерінде ғылымдағы табандылығы айқын сезіледі. 2002 жылғы инфаркттан кейін де 2003 жылы Бәйгетөбеге оралып, қазбаны бастап кетуі; 2004 жылдан “Мәдени мұра” бағдарламасы аясында Шіліктіде 2011 жылға дейін жұмыс істеуі; кейін 2016 жылғы қазбаларға қайта келуі – оның ғылымға экспедициялық романтика үшін емес, ұзақ тарихи жауапкершілікпен қарағанын көрсетеді. 

Ал оның өмірден өтуіне келсек, мұнда жорамал айтуға болмайды. Ашық қолжетімді ресми өмірбаяндық жазбада да, ҚазАқпараттың қаралы хабарламасында да Әбдеш Төлеубаевтың 2023 жылғы 10 шілдеде дүниеден өткені ғана айтылады; өлім себебі көрсетілмейді. 

Үнсіз жатқан қорғанды қашан сөйлетеміз?

Шілікті тағдырының ең аянышты тұсы – ғылыми сенсация болған кеңістіктің музейлік сенсацияға әлі толық айналмауы. 2016 жылғы материалдарда Берелдегідей ашық аспан астындағы музей Шіліктіде де салынбақ екені айтылған. 2018 жылғы баспасөзде Шілікті жазығы Берел музейіне филиал ретінде қосылып, даму жобасы министрлікте қаралып жатқаны жазылады. Бүгін «Берел» музей-қорығының ресми сайтында “Шілікті ескерткіштері” жеке мәзір ретінде көрінеді. Демек, идея болған, институционалдық байланыс та бар. Бірақ бұл жоспардың жергілікті деңгейде толық сезілетін, тұрақты қызметкері бар, келушіні бағыттайтын, қабат-қабат тарихты көзіңе елестетіп беретін тірі музейге айналғанын дәлелдейтін ашық дерек жоқтың қасы. Оған өзіміз де куә болып қайттық.

Керісінше, 2022 жылы ұлттық арна Шілікті маңындағы қорғандарды тонаушылар көбейгені, жергілікті жұрт тарихи нысандардың қорғалмай жатқанына алаңдайтыны туралы репортаж береді. Тіпті металл іздеуші құралдармен келген адамдар туралы мәліметтер айтылды. Мұндай хабарлар музейлендіру мәселесінің тек эстетика мен туризм емес, мұраны қорғау проблемасы екенін де еске салады. 

Қысқасы, бір обаға белгітас ғана қою жеткіліксіз, оны түсіндіретін, күзететін, ғылыми мәтінге айналдыратын инфрақұрылым қажет. Қазақ даласының ең көне алтын шежіресінің бірі әлі де толық сыр шерте алған жоқ. Ғылым оны ашты. Музей ішінара таныстырды. Бірақ осынау жазықтағы обалардың әлі күнге үнсіз, елеусіз жатуы жүректі сыздатады. Демек Шіліктіге тек археологиялық анықтама емес, кеңістіктік драматургия керек. Мұнда келген кісі бір төмпешікке шығып қана қайтпай, б.з.б. VII–VIII ғасырлармен бетпе-бет келгенін сезінуі тиіс. Сонда ғана үнсіз оба жетімсіреп жатпайды; тарих тұншықпайды.