Қазақ қолөнерінде ою-өрнектің қолданылу аясы шексіз деуге болады. Киізден жасалған текемет, сырмақ, тұскиізден бастап, ағаштан жасалған сандық, кебеже, тіпті күнделікті тұрмыстағы ыдыс-аяққа дейін өрнексіз қалмайды. Бұл жай ғана әсемдікке ұмтылыс емес, затқа «жан бітіру», оған мән мен мазмұн жүктеу әрекеті. Зерттеушілердің айтуынша, қазақ ою-өрнегінің 500-ден астам түрі белгілі. Бірақ олардың барлығы дерлік белгілі бір жүйеге, табиғатпен, тіршілікпен байланысқан ортақ логикаға бағынады.

Ою-өрнектің осы тұрмыстық кеңістікте өмір сүруі оның технологиялық қырын да қалыптастырған. Әр материалдың өзіне тән әдісі бар. Мәселен, киіз бұйымдарға өрнек салуда ойыстыру, бастыру, сыру сияқты тәсілдер қолданылса, тоқыма бұйымдарда теру, шалу, кестелеу әдістері басым. Ағашта – қашау, оймыштау, металда – бедерлеу, сіркелеу, ал сазбалшықта – қалыптау мен сызу тәсілдері қолданылады. Бұл әдістердің әрқайсысы тек техникалық амал ғана емес, өрнектің көркемдік сипатына да әсер етеді. Яғни, бір өрнек әр материалда әртүрлі «мінезбен» көрінеді.

Осы тұрғыдан алғанда, киіз бұйымдар қазақ ою-өрнегінің ең бай «мәтіні» саналады. Киіз – көшпелі өмірдің басты материалы, ал текемет пен сырмақ – сол өмірдің көркем шежіресі. Киіз бетіне ою салынбаған жағдайда ол тек тұрмыстық зат күйінде қалады. Ал өрнек түскен сәттен бастап, ол мәдени нысанға, белгілі бір мағынасы бар дүниеге айналады. Сондықтан қазақ шеберлері үшін текемет немесе сырмақ жасау – тек қолөнер емес, белгілі бір дүниетанымды бейнелеу әрекеті.

Киіз бұйымдарда ең жиі кездесетін өрнек – мүйіз тектес оюлар. Қошқармүйіз, сыңармүйіз, қырықмүйіз, қосмүйіз секілді нұсқалар ғасырлар бойы қалыптасқан тұрақты бейнелер. Олардың шығу тегі мал шаруашылығымен тығыз байланысты болғанымен, мағынасы әлдеқайда кең. Бұл өрнектер тек малдың мүйізін бейнелеп қана қоймайды, олар – өмірдің жалғастығының, өсім мен көбеюдің, береке мен молшылықтың нышаны. Мәселен, қос өркешті түйені бейнелейтін «өркеш» оюы қазақ дүниетанымында бірлік пен тұтастықтың символы ретінде қабылданған.

Оюдың композициясында да терең заңдылық бар. Текеметтің ортасына көбіне ірі геометриялық пішіндер – ромб немесе шеңбер салынып, оның ішіне ұсақ өрнектер енгізіледі. Ал шет бөліктерінде жиек оюлар орналасады. Бұл құрылым кездейсоқ емес. Ол кеңістікті реттеу, негізгі және қосымша мағыналарды айқындау қызметін атқарады. Қазақ шеберлері өрнекті орналастыруда симметрия мен ырғақ заңдылығын қатаң сақтаған. Өйткені ырғақ – тек эстетикалық талап емес, ол – көзге көрінбейтін үйлесімнің өлшемі.

Аймақтық ерекшеліктер де ою-өрнектің табиғатын байыта түседі. Мәселен, Жетісу өңірінде кездесетін жалпақ, кең пішінді оюлар басқа аймақтардағы өрнектерден өзгеше келеді. Бұл айырмашылық тек көркемдік талғамға ғана емес, этникалық, тарихи факторларға да байланысты. Кейбір текеметтердің «жалайыр текемет» деп аталуы да осы ерекшеліктермен сабақтас. Демек, өрнек арқылы тек эстетикалық емес, этнографиялық ақпарат та беріледі.

Киіз бұйымдарда зооморфтық өрнектермен қатар өсімдік тектес және космогониялық бейнелер де кеңінен қолданылады. Гүл, жапырақ, анар, шырмауық тәрізді өрнектер әсіресе сырмақтарда жиі кездеседі. Ал жұлдыз, күн бейнелері аспан әлеміне қатысты танымды білдіреді. Бұл – қазақтың табиғатпен үйлесімді өмір сүргенінің көрінісі. Өрнек арқылы адам өзін қоршаған әлемді түсіндіріп, сол әлеммен байланысын бейнелеген.

Сонымен қатар, ою-өрнек атауларының өзі де күрделі жүйеге құрылған. Бір өрнек бірнеше атаумен белгілі болуы мүмкін. Мысалы, текемет ортасындағы ромб пішінді ою бір өңірде «шаршы» деп аталса, басқа жерде «айшық» немесе «екі көзді» деп аталады. Бұл атаулардың әрқайсысы белгілі бір түсінікке, белгілі бір қабылдау мәдениетіне негізделген. Яғни, өрнек тек визуалды емес, тілдік жүйемен де тығыз байланысты.

Сырмақ өнері бұл тұрғыда ерекше назар аударады. Оның құрылымы, оюдың орналасуы, тіпті атауларының өзі белгілі бір заңдылыққа бағынады. Сырмақтың беті бірнеше бөліктен тұрып, әр бөлікке жеке өрнек салынады. Ал сол бөліктерді байланыстыратын «желі» – композициялық өзек. Бұл желі арқылы өрнектер бір-бірімен байланысып, тұтас жүйе құрайды. Мұнда да ырғақ, симметрия, қайталану принциптері негізгі рөл атқарады.

Сырмақ жасау тәсілдері де әртүрлі. Оюды ойыстырып тігу, жапсырып тігу, жіппен бастыру, кестелеу сияқты әдістердің әрқайсысы өзіндік ерекшелікке ие. Мәселен, ойыстырып тігу тәсілінде екі түрлі түсті киіз бір-біріне қиыстырылып, қарама-қарсы симметрия жасалады. Ал жапсырып тігу әдісінде өрнек бөлек дайындалып, киіз бетіне бекітіледі. Бұл тәсілдердің әрқайсысы өрнектің көркемдік сипатына әсер етіп, оның қабылдану ерекшелігін өзгертеді.

Текемет жасауда да ерекше технологиялық жүйе қалыптасқан. Боялған жүннен өрнек «түр салу» арқылы орналастырылып, кейін киізбен бірге басылады. Бұл процесте өрнек пен материал біртұтас күйге енеді. Сондықтан текеметтегі ою – тек беткі қабат емес, ол бұйымның өз құрылымының бір бөлігі. Бұл да қазақ қолөнерінің терең технологиялық мәдениетін көрсетеді.

Осылайша, ою-өрнек тек символдық немесе эстетикалық құбылыс емес, ол – технология, жүйе, тәжірибе. Әрбір өрнектің артында ғасырлар бойы қалыптасқан білім, дағды, тәжірибе жатыр. Бұл тұрғыдан алғанда, қазақ ою-өрнегі – халықтың материалдық мәдениетінің ғана емес, интеллектуалдық мұрасының да айқын көрінісі.

Егер алғашқы бөлімде ою-өрнектің мәні мен мағынасына үңілсек, бұл бөлімде оның нақты өмірдегі көрінісін, материалмен, кеңістікпен, технологиямен байланысын аңғардық. Өрнек – тек идея емес, ол – іске асқан форма. Сол форма арқылы халық өзінің дүниетанымын затқа айналдырып, уақытқа сақтап қалды.

Сондықтан қазақ ою-өрнегін зерттеу – тек өнерді тану емес, ол – тұтас өркениетті оқу. Әрбір текемет, әрбір сырмақ – үнсіз тұрғанымен, сөйлей алатын мәтін. Ал оны түсіну үшін көзбен қарау жеткіліксіз. Оны тану үшін сол өрнектің ішкі логикасын, оның дүниетанымдық негізін сезіну қажет.

***
Пайдаланған әдебиеттер:

Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі, энциклопедия 4-том – Алматы. 2017.

Этнографический атлас казахского орнамента, Ералы Оспанұлы. – Шымкент. 2021.