Чянлұңның 20-жылы 5-айдың 20-күні

(1755 жылы 29 маусым)

Әскери құпиялық амбандарына: ауыр қолымыз Ілені тыныштандырғаннан кейін патшаға зиярат етіп келетіндер туралы Банди, Әмірсана, Сарылдар қанша адам келетінін, қашан, қай жерлерге жететінін сарайға нақтылап мәлімдесін. Істелуге тиісті өзге істер Жау Хуйлардың[1] лайықты бір жайлы етуіне тапсырылады. Мұнан тыс, қазақтарға бұрынғы жарлықта айтылғандай елшілік аттансын. Қазақ (ханы) Абылайға тапсырылатын жарлықта да: «Қазақтар мен жоңғарлар бұрын жауласып келді. Шеріктеріміз осы рет жорыққа аттанған тұста да, Давачи сіздерге соғыс ашып жатқан болатын. Қолымыз аттанысқа шыққаннан кейін ғана Давачи сіздерге қаптатқан шапқыншы қолын кейін тартты. Қазір Жоңғар жері тынышталды. (Жалпы қауымы) ендігі жерде біздің қарашамыз. Олар тарапынан сіздерге жасалған қырғын-қиянат осымен мәңгіге тыйылмақ. Егер бізге бағынуды қаласаңыздар, онда міндетті түрде жан-жақты жарылқауымызда боласыздар. Егер өз алдымызға ұлыс болып отыра береміз десеңіздер, сұғанақтық жасауға емес, шекараны тыныштықта ұстауға ғана хақылысыздар. Мүбада сіздер тараптан арандату, талан-таражлау әрекеті байқалса, онда құдіретті қосынымызды аттандырып жаза жорығын жасауға мәжбүр боламыз» делінуге тиіс. Мұны оларға ашық айтыңдар. Сосын олардың бұл жөніндегі аңысын сарайға шұғыл мәлімдеңдер. 

(489-бума, 17-19-беттер)

***

Жоңғардан кейінгі кеңістік және Абылай ханға жолданған саяси шарт

1755 жылғы 29 маусымға тиесілі бұл жазба – көктем бойы біртіндеп қалыптасқан Чиң саясатының нақты тұжырымға келген тұсы. Егер 29 ақпаннан 10 наурызға дейінгі жарлықтарда Чянлұң сарайы қазақтарды Давачи ісіне араласып кетуі мүмкін әскери күш, Іле мен оған іргелес өңірлерде олжа табуға немесе ықпал орнатуға ұмтылатын шекаралық фактор ретінде қарастырса, 17 маусымдағы жазбада бұл күдік енді шекаралық тәртіп пен ескерту түріне ауысқан еді. Ал 29 маусымдағы құжат сол үрдісті одан әрі жалғастырып, қазаққа қатысты саясатты бұрынғыдан да айқындайды. Енді мәселе жай бақылауда емес, Абылай ханға ресми түрде қандай шарт қойылатынында болып тұр.

Жарлықтың басында «ауыр қолымыз Ілені тыныштандырғаннан кейін» патшаға зиярат етіп келетіндер туралы Банди, Әмірсана, Сарыл нақты мәлімет берсін делінеді. Бұл сөйлемнің өзінен-ақ Чиң сарайы Жоңғариядағы негізгі әскери нәтижені қолына алғанын аңғарамыз. Іле өңірі – Жоңғар хандығының жүрегі, саяси және шаруашылық тірегі. Оны «тыныштандыру» деген сөз жай ғана бір қаланы немесе бір алқапты алу емес, Жоңғарияның тағдырын шешетін өзекті кеңістікті бақылауға алу дегенді білдіреді. Демек, маусымның соңына қарай Чиң билігі өзін енді соғысушы жақ қана емес, жаңа тәртіптің иесі ретінде сезіне бастаған. Сол себепті ендігі қадам – кім сарайға келіп бас иеді, кімге шен беріледі, кім жаңа билікті мойындайды деген мәселелерге ауысады.

Осы тұста жарлықтың «қазақтарға бұрынғы жарлықта айтылғандай елшілік аттансын» деуі өте маңызды. Бұл бір күнде туған шешім емес. 9 наурыздағы жазбада Чянлұң қазақтар өз аяғымен келіп бағынса, олардың игі жақсыларын Бейжіңге аттандырып, шен-лауазым беруге болатынын айтқан еді. Сонда империя қазаққа бірден күш жұмсамай, алдымен мойындату, рәсімдік бағындыру, дипломатиялық арнаға салу жолын таңдағаны байқалған. 17 маусымдағы жарлықта шекараны бұзбау, жоңғарларды шаппау, қазаққа арнайы елші жіберу мәселесі айқындала түсті. Ал 29 маусымдағы құжат осының бәрін Абылай ханның атына тікелей бағытталған ресми мазмұнға түсіріп отыр. Яғни көктем бойы пісіп-жетілген саяси ой енді нақты дипломатиялық мәтінге айналған.

Абылай ханға тапсырылатын жарлықтың мазмұнына қарасақ, Чиң сарайы қазаққа қарата алдымен ортақ шындықты еске салады: «Қазақтар мен жоңғарлар бұрын жауласып келді». Бұл – жай тарихты айту емес, болашақ сөздің негізін қалау. Чянлұң осылайша қазақтың жоңғардан көрген қасіретін мойындағандай болады да, келесі сөйлемде одан саяси пайда шығарады: «Шеріктеріміз осы рет жорыққа аттанған тұста да, Давачи сіздерге соғыс ашып жатқан болатын. Қолымыз аттанысқа шыққаннан кейін ғана Давачи сіздерге қаптатқан шапқыншы қолын кейін тартты». Мұндағы астар анық: Чиң жорығы қазақты жоңғар шабуылынан арашалап қалды деген ой сіңіріледі. Басқаша айтқанда, патша сарайы өзін қазаққа да пайда әкелген күш ретінде көрсеткісі келеді. Бұл – әскери әрекетті моральдық және саяси артықшылыққа айналдырудың айқын үлгісі.

Одан кейінгі «Қазір Жоңғар жері тынышталды. Ендігі жерде біздің қарашамыз» деген жолдар тіпті салмақты. Чиң сарайы Жоңғарияны тәуелсіз саяси кеңістік ретінде емес, енді империяға қараған аймақ ретінде жариялап отыр. Мұның қазаққа тікелей қатысы бар. Өйткені бұған дейін қазақ жасағы Іле бойына кіріп, тараншылардың астығын алып кеткені, Давачиге ұрымтал тұрғаны, тіпті оны тұтқындап кетуі мүмкін екені бірнеше жазбада қайталанған еді. Енді сол өңірді Чиң «біздің қарашамыз» деп атау арқылы қазаққа ашық белгі береді: Жоңғардан босаған кеңістік енді еркін олжа аймағы емес, империяның бақылауындағы жер. Бұл – кейінгі қазақ–чиң шекаралық қайшылықтарының бастауындағы ең өзекті ойлардың бірі.

Жарлықтағы «олар тарапынан сіздерге жасалған қырғын-қиянат осымен мәңгіге тыйылмақ» деген тіркес те ерекше назар аударады. Чянлұң қазаққа нақты уәде беріп отыр: Жоңғар мемлекеті енді қауіп көзі болмайды. Бірақ бұл уәденің екінші жағы бар. Бір жағынан, расында да қазақ үшін жоңғар қатерінің әлсіреуі – аса маңызды тарихи өзгеріс. XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ тарихы жоңғар шабуылдарымен, «Ақтабан шұбырынды» секілді алапат апатпен байланысты екені белгілі. Сондықтан жоңғар қаупінің жойылуы қазақ қоғамы үшін үлкен тыныс болғаны рас. Бірақ Чиң сарайы осы шындықты пайдалана отырып, енді қазақтың алдағы бағытын өзі айқындағысы келеді: сендер жоңғардан құтылдыңдар, ендеше жаңа тәртіпті де қабылдаңдар деген ишара жасайды.

Жарлықтың келесі бөлігі тіпті ашық шартқа көшеді: «Егер бізге бағынуды қаласаңыздар, онда міндетті түрде жан-жақты жарылқауымызда боласыздар». Бұл – Чиң империясының классикалық вассалдық формуласы. Мұнда толық бағындырудан бұрын, рәсімдік мойындау, патша билігін жоғары қою, соның есесіне «жарылқау», яғни саяси қамқорлық, сый-сияпат, шен-лауазым, сауда және бейбіт қатынас мүмкіндігі ұсынылады. Бұған дейінгі 9 наурыздағы мәтінде де қазақтың игі жақсылары Бейжіңге барып, шен алатыны, бұрынғы қонысында қала беретіні айтылған еді. 29 маусымдағы жарлық сол ұсынысты Абылай ханға арнайы жеткізілетін шартқа айналдырып отыр. Бұл жерде Чиң сарайы қазақты күшпен көшіруді, түгел бағындырып тастауды емес, қашықтан тәуелді етудің жолын көбірек ойлағанын көреміз.

Бірақ дәл осы жерде жарлықтың екінші жүзі көрінеді. Егер қазақ «өз алдымызға ұлыс болып отыра береміз» десе, Чиң оған да белгілі бір шек сызады: «сұғанақтық жасауға емес, шекараны тыныштықта ұстауға ғана хақылысыздар». Яғни Чиң империясы қазақтың толықтай жойылуын немесе бірден бағынуын талап етпейді, бірақ оның дербестігін шексіз еркіндік ретінде де мойындамайды. Қазақ өз алдына ел бола берсін, алайда Жоңғария жеріне өз бетінше араласпасын, шекараны бұзбасын, талан-таражға бармасын дейді. Бұл – өте маңызды саяси сызық. Өйткені көктем бойы сарай жарлықтарынан байқалған басты қорқыныш дәл осы болатын: қазақтар Жоңғарияның күйреу сәтін пайдаланып, Іле–Тарбағатай кеңістігінде орнығып кетуі мүмкін деген қауіп. 29 маусымдағы мәтінде сол қорқыныш енді ресми шектеуге айналады.

Жарлықтағы ең қатқыл тұс – қоқан-лоқының ашық айтылуы: «Мүбада сіздер тараптан арандату, талан-таражлау әрекеті байқалса, онда құдіретті қосынымызды аттандырып жаза жорығын жасауға мәжбүр боламыз». Бұл сөйлем Чиң саясатының жұмсақ дипломатиямен ғана шектелмейтінін көрсетеді. Бұған дейін де 17 маусымдағы жазбада қазақтарға пайда-зиянын ұғындырып, жасағын қайтару, ал қажет болса күш көрсету мәселесі айтылған еді. Ал енді мұнда ол ескерту Абылай ханның өзіне тікелей бағытталған ресми талапқа айналған. Демек, Чиң сарайы қазақпен қарым-қатынаста екі тетікті қатар ұстап отыр: мойындаса – жарылқау, мойындамаса немесе шекара бұзса – жаза жорығы. Бұл – империялардың шекаралық саясатындағы үйреншікті үлгі.

Осы құжатта Жау Хуйдың аталуын да елеусіз қалдыруға болмайды. Ол – Чиңнің сенімді мәнжу қолбасшыларының бірі, кейін Әмірсана көтерілісін де, қожалар бүлігін де басуға қатысқан тұлға. Жарлықта «істелуге тиісті өзге істер» соның лайықты бір жайға келтіруіне тапсырылатыны айтылуы, қазаққа қатысты мәселенің жай хат-хабар деңгейінде қалмай, әскери-саяси басқарудың жоғары тетіктеріне берілгенін аңғартады. Яғни бұл – шет аймақтағы ұсақ дипломатиялық байланыс емес, империяның шекаралық стратегиясының бір бөлігі.

29 маусымдағы жазбаны алдыңғы материалдармен салыстырғанда бір анық нәрсе көрінеді. Наурыздағы құжаттарда Чиң сарайы қазаққа көбіне күдікпен қарап, оның әскери қозғалысын бақылап отырды. 1 наурызда қазақтар «арзан олжа» тауып кетуі мүмкін делінді. 6 наурызда қазақ қолының Іле өңірінде жүргені, 8 наурызда олардың Давачиды тұтқындауы ықтимал екені сөз болды. 9 наурызда қазаққа қатысты істі жеңістен кейін қалай реттеу керектігі қарастырылды. 17 маусымда шекараны бұзбау туралы саяси ескерту айқындалды. Ал 29 маусымда осының бәрі қорытылып, Абылай ханға арналған нақты бағдарламаға айналды: Чиң үстемдігін мойындау немесе шекаралық қысымға дайын болу.

Бұл жерде Абылай хан тұлғасының аталуы да аса маңызды. Чиң сарайы қазақпен жалпы, белгісіз көпшілік ретінде емес, нақты саяси субъект – хан арқылы сөйлескісі келеді. Бұл Абылайдың сол кезеңде қазақ саяси кеңістігіндегі беделінің жоғары екенін көрсетеді. Чиң империясы оны келіссөз жүргізуге болатын, талап жолдауға болатын, жауап күтілетін тұлға ретінде танып отыр. Кейінгі қазақ–чиң қатынастарында Абылайдың Бейжіңмен дипломатиялық байланыс орнатуы, елшілер жіберуі, шекара мен жайылым мәселесін көтеруі – осы кезеңде басталған үдерістің жалғасы екенін осы жерден-ақ байқауға болады.

Түйіндей айтқанда, 1755 жылғы 29 маусымдағы сарай жазбасы – Жоңғария құлағаннан кейінгі жаңа кеңістікті Чиң империясының қалай көргенін айқын көрсететін құжат. Бұл мәтінде жоңғар қаупін жойған империя өзін енді бейбітшілік пен тәртіптің иесі ретінде көрсетеді; қазаққа бір жағынан жарылқау, шен, бейбіт қатынас ұсынып, екінші жағынан шекараны бұзсаң жазалаймын деп сес көрсетеді; Абылай ханды жаңа шекаралық тәртіпті мойындауға шақырады. Осы тұрғыдан алғанда, бұл жазба – қазақ–чиң қатынастарының кейінгі дипломатиялық және шекаралық сипатының алғашқы анық саяси формуласы. Жоңғардан кейінгі кеңістікте кімнің сөзі өтетінін Чиң осы жарлық арқылы ашық жариялап отыр.

[1] Жау Хуй – (1709-1760) Мәнжу сары тулыларынан. Кеңесші амбан, шекараны орнықтырушы оң қанат кіші генерал, шекараны орнықтырушы генерал. Әмірсана бүлігін және қожалар бүлігін жаныштады. 

***