Алайда уақыт ағымына байланысты кейбір салт-дәстүрлердің мәні көмескіленіп, күнделікті өмірден біртіндеп алыстап бара жатқаны байқалады. Соған қарамастан олардың тарихи, мәдени және тәрбиелік маңызы зор. Ұмыт қалған немесе сирек қолданылатын дәстүрлерді қайта зерделеу арқылы біз халқымыздың дүниетанымын, рухани мәдениетін және ұлттық болмысын тереңірек түсіне аламыз.

Осы тұрғыдан алғанда, қазақтың ұмытылып бара жатқан кейбір салт-дәстүрлерін таныстыру мен олардың мән-мағынасын ашу бүгінгі қоғам үшін маңызды.

Оқи отырыңыз: Қазақтың ұмыт қалған дәстүрлері 

Қазақ қоғамында біртіндеп көмескіленіп бара жатқан дәстүрлердің қатары бұдан да көп. Олардың әрқайсысы белгілі бір әлеуметтік, тәрбиелік немесе рухани қызмет атқарған.

Соның бірі – біз шаншар дәстүрі. Бұрын жігіт жағы қыз ауылына құда түсу ниетін білдіргенде, алдын ала бір белгі қалдырып кететін болған. Үй иелері жоқ кезде үйдің керегесіне немесе шаңырақ тұсына біз шаншып кету «біз бұл шаңырақпен құдандалы болуға ниеттіміз» деген ишара. Бұл сөзсіз-ақ айтылатын, бірақ терең мағынасы бар мәдени белгі болған. Бүгінде бұл ғұрып халық жадында ғана сақталып, күнделікті өмірде қолданылмайды.

Тағы бір қызықты дәстүр – белкөтерер. Жасы ұлғайған қарттарға арнайы дәм әзірлеп апару осы дәстүрдің мәнін құрайды. Әдетте бұл тағам жеңіл әрі қуатты болуы тиіс деп есептелген. Мұның астарында үлкен кісінің денсаулығын ойлау, қарттарға қамқорлық көрсету сияқты ізгі ниет жатыр. Қазіргі заманда мұндай ізет көбіне жалпы «сый-сияпат» деңгейінде ғана сақталып, дәстүрлік атауы ұмытыла бастады.

Қазақтың ерекше этикалық ғұрыптарының бірі – байғазы. Жаңа киім немесе жаңа зат алған балаға не жасқа үлкендер ақша немесе сыйлық береді. Бұл тек қуанышқа ортақтасу ғана емес, адамның өміріндегі жаңалықты жақсылыққа жору, игілік тілеу мәдениетінің көрінісі. Қазіргі кезде бұл дәстүр сирек қолданылғанымен, оның тәрбиелік мәні өте терең.

Ұмытылып бара жатқан тағы бір дәстүр – сауын айту. Бұрын үлкен ас, той немесе маңызды жиын өткізетін үй иесі алыс-жақын ауылдарға арнайы адам жіберіп, «сауын айтып» шақырған. Бұл тек шақыру ғана емес, үлкен құрметтің белгісі еді. Сауын айту арқылы қоғам мүшелері бір-бірінің қуанышына ортақтасып, әлеуметтік байланысты нығайтқан. Қазіргі шақыру билеттері мен әлеуметтік желілердегі хабарландырулар осы дәстүрдің жаңаша көрінісі деп айтуға болады.

Қазақ қоғамындағы ерекше адамгершілік қағидалардың бірі – аманат ұғымы. Бір адам өзіне қымбат затты немесе маңызды хабарды сенімді адамға тапсырып, оны жеткізуді аманат еткен. Аманатқа қиянат жасау – ең ауыр моральдық айыптардың бірі саналған. Бұл дәстүр қоғамдағы сенім мәдениетінің жоғары деңгейде болғанын көрсетеді.

Ұмытылып бара жатқан дәстүрдің тағы бірі – сарқыт. Үлкен тойдан немесе дастарқаннан артылған тағамды үйде қалған адамдарға алып келу сарқыт деп аталған. Мұнда «дәмнен құр қалмасын» деген ниет жатыр. Бұл дастарқан берекесін бөлісу мәдениеті. Қазіргі қала өмірінде мұндай дәстүр сирек кездеседі.

Сол сияқты тоқым қағар дәстүрі де біртіндеп көмескіленіп барады. Жас жігіт алғаш рет алыс сапарға шыққанда ауыл адамдары жиналып, оған ақ жол тілеп, дастарқан жайған. Бұл жоралғы адамның өміріндегі жаңа кезеңге қадам басуын қоғам болып қолдаудың белгісі болған.

Қазақ тұрмысында тағы бір ерекше ғұрып – қазан шегелеу. Күтпеген жерден келген қонақ «қазан шегелей келдім» деп әзілдей отырып, үй иесін қонақ күтуге міндеттеген. Бұл дәстүр қазақ қоғамындағы қонақжайлық мәдениетінің қаншалықты жоғары болғанын көрсетеді.

Сонымен бірге тізе бүгу, ат тергеу, ерулік, жылу жинау, асар сияқты дәстүрлер де бүгінгі қоғамда бұрынғыдай кең таралмай, көбіне символикалық сипатта ғана сақталып отыр. Бірақ олардың әрқайсысы қоғамдағы адамгершілік қатынастарды қалыптастыруда маңызды рөл атқарған.

Осы дәстүрлердің барлығы қазақ халқының өмір сүру философиясын, адамдар арасындағы сыйластық пен жауапкершілік мәдениетін айқын көрсетеді. Сондықтан ұмытылып бара жатқан мұндай ғұрыптарды қайта жаңғырту – тек өткенді еске алу емес, ұлттық рухани негізді сақтаудың маңызды жолы болып табылады. Қазақ дәстүрінде жаңа өмірдің басталуы ерекше құрметпен қабылданған. Әйел адамның аяғы ауырлағаны белгілі болғанда, ауылдағы абысын-ажындар мен көрші әйелдер жиналып, арнайы дәм әзірлеп, болашақ ананың шаңырағына барады. Бұл дәстүр құрсақ шашу деп аталады. Әкелген тағамдарын дастарқанға қойып, қуаныштарын бөлісіп, ақжарма тілектер айтады. Мұндай жиынның басты мақсаты  жүкті әйелдің көңіл-күйін көтеру, оның бойындағы алаңдаушылықты сейілту және аналық жолға психологиялық тұрғыдан дайындау.

Сонымен қатар, құрсақ шашу кезінде әйелдер жүкті келіннің «жерік асын» табуға көмектесуге тырысқан. Халық түсінігінде жүкті әйелдің көңілі қалаған асты жегізу – болашақ сәбидің денсаулығы мен мінезінің жақсы болуына ықпал етеді деп сенген. Сондықтан ауыл әйелдері әртүрлі тағам әкеліп, «қайсысына көңілің ауады?» деп байқаған. Бұл дәстүр тек тағам әкелумен ғана шектелмей, үлкен өмірлік тәжірибесі бар аналардың жас келінге ақыл-кеңес айтып, ана болудың жауапкершілігі жайында әңгіме қозғауымен де ерекшеленген. Осылайша құрсақ шашу – болашақ ананы жалғыз қалдырмай, оны қоғам болып қолдаудың бір көрінісі болған. Бүгінгі күні әлемнің көптеген елдерінде кең тараған «Baby Shower» кештерімен мазмұндас болғанымен, қазақ дәстүріндегі құрсақ шашудың тәрбиелік, рухани мәні әлдеқайда терең.

Қазақ халқы туған жерді қасиетті ұғым ретінде ерекше қастерлеген. Ұзақ уақыт елден жырақта жүрген немесе алыстан сапарлап келген адам туған топырағына табаны тигенде, оны жерге аунатып алатын дәстүр болған. Бұл ғұрып туған жерге аунату деп аталады. Дәстүрдің мәні – адамның туған жерімен рухани байланысын күшейту. Қазақ дүниетанымында туған топырақтың адамға қуат беретін, оның жан дүниесін жаңғыртатын қасиеті бар деп есептелген. Сондықтан ұзақ уақыт елден жырақта жүрген адам туған жерге келгенде, оны топыраққа аунату арқылы «елдің қасиеті бойыңа сіңсін, туған жеріңнің күші сені қолдасын» деген ниет білдірілген. Бұл ғұрыптың тағы бір астары адамның өз тамырын ұмытпауына тәрбиелеу. Қазақ «туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас» деп бекер айтпаған. Туған жерге аунату арқылы адам ата-баба мекенінің қадірін сезініп, өзінің сол топырақпен ажырамас байланысын тереңірек ұғынған.

Бүгінгі күні бұл дәстүр күнделікті тұрмыста сирек кездескенімен, оның мағынасы әлі де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Туған жерге деген құрмет пен сүйіспеншілік ұлттық сананың маңызды бөлігі. Сондықтан бұл ғұрыпты патриотизмнің ең қарапайым, бірақ ең әсерлі көріністерінің бірі деп бағалауға болады.