Чянлұңның 20-жылы 2-айдың 29-күні

(1755 жылы 9 наурыз)

Әскери құпиялық амбандарына: бағынғандар (Чиң үкіметіне бағынған ойраттар) бір ауыздан қазақ жасағы мен Дадыма Черіңдер тобы Давачиден жеңілді деген хабарды айтып отыр. Мұның шын-өтірігіне әлі көзіміз жете қойған жоқ. Бірақ кездейсоқ жағдайлардың туылуынан сақтану үшін алдын ала амал қарастырғандарың жөн. Банди, Әмірсаналарға былай деп ұқтырыңдар: үлкен жеңіске жеткеннен (Жоңғар тыныштандырлғаннан) кейін қазақтар өз аяғымен келіп бағынып жатса, олардың жоғары жіктегі ағамандарын патшаны зияраттауға Бейжіңге (Ханбалыққа) аттандырсын. Оларға шен-лауазым сыйланады. Өзіне қарасты халқымен бұрынғы өріс-қоныстарында тұра береді, басқа жаққа көшірілмейді. Егер бағынғысы келмесе, онда да қол аттандырып күшпен бағындырамыз деп әуреленудің қажеті жоқ. Арада қандай сақтық шаралар істеу немесе сол орайда қандай әрекет жасау ісін олардың (қазақтардың) жағдайын жақсы білетін Әмірсана Бандимен ақылдаса отырып бір жайлы етсе болады.

(483-бума, 22-бет)

Бағындырудың “жұмсақ” жобасы және қазақ факторының ірі саяси күн тәртібіне шығуы

1755 жылғы 9 наурыздағы (Чянлұңның 20-жылы, 2-айдың 29-күні) сарай жазбасы – осыған дейінгі 29 ақпан, 1 наурыз, 6 наурыз, 8 наурыз және 10 наурыз күнгі мәтіндердің ішкі логикасын әрі қарай жалғап, Чиң империясының қазаққа қатысты ниетін бір саты айқындап береді. Бұған дейін сарай бұйрықтарынан қазақ қолының Іле өңіріне таяп тұрғаны, Давачиға “ұрымтал” жерде орналасқаны, тіпті оны тұтқындап алуы мүмкін деген қауіп-қатер анық сезілсе, 9 наурызда Чянлұң соның бәрін бір ғана әскери мәселе деп қарамай, “жеңістен кейін қазақты қалай ұстау керек?” деген үлкен саяси жоспарға көшеді.

Барлау ағыны: “бағынғандардың” сөзі және ақпараттың екіұдайлығы

Жазба ең әуелі ақпарат көзін нақтылап бастайды: «бағынғандар (Чиң үкіметіне бағынған ойраттар) бір ауыздан қазақ жасағы мен Дадыма Черіңдер тобы Давачиден жеңілді деген хабарды айтып отыр». Мұнда Чиң сарайы үшін маңызды екі дүние бар.

Біріншісі – ақпараттың кімнен келгені. “Бағынғандар” – империяға мойынсұнып үлгерген ойрат топтары. Олардың сөзі сарайға “ішкі өңірден” жеткендей қабылданады, бірақ дәл осы ішкі көз де саяси мүддеден ада емес: кеше ғана Давачи билігінде болған немесе соның ықпалын көрген топтар үшін бүгін өздерін ақтап алу, жаңа қожайынға “керек” ақпарат жеткізу маңызды. Сондықтан Чянлұң бірден: «Мұның шын-өтірігіне әлі көзіміз жете қойған жоқ» деп, мәліметтің анықталмағанын ашық мойындайды.

Екіншісі – ақпараттың мазмұны. 8 наурыздағы жазбада тізе бүккен жау адамы “қазақ сарбаздары Давачиды жеңді” дегенді айтады. Ал 9 наурызда керісінше: “қазақ жасағы… Давачиден жеңілді” деген хабар жетеді. Бұл қайшылық – сол дәуірдің соғыс даласына тән белгі: хабар көп, бірақ оның ақиқаты бірден ашылмайды; әр тарап өзіне тиімді нұсқаны алға тартады. Сондықтан Чянлұң үшін маңыздысы — “кім жеңді?” дегеннен де бұрын, кездейсоқ жағдайлардың тууына жол бермеу, яғни оқиғаның бағытын империя мүддесіне қарай бұрып ұстау.

“Кездейсоқ жағдай” деген не: Чиңнің қорқатыны – қазақтың өз бетінше шешім қабылдауы

Чянлұң «кездейсоқ жағдайлардың туылуынан сақтану үшін алдын ала амал қарастырғандарың жөн» дейді. Бұл тіркестің астары терең. 1 наурызда император қазақтар “арзан олжа тауып кетуі даусыз” деп қауіптенеді; 6 наурызда қазақ қолының Іле маңында екенін көріп, “үстінен түссе, қайту керек?” деген сұрақ тастайды; 8 наурызда “қазақтар Давачиды тұтқындауы мүмкін” деген қауіп күшейеді; 10 наурызда Давачидың қазақ емес, Сарылдың қолға түсіргені абзал деп ашық айтылады. Осы тізбектің бәрі Чянлұң санасында бір “тәуекелге” айналған: қазақ күшінің өздігінен ойнап кетуі – Давачиды тұтқындап саяси саудаға салуы, Іле бойына орнығып алуы, Әмірсана арқылы жаңа одақ құруы немесе соғыстың соңғы нәтижесін өз мүддесіне қарай бұруы.

Сондықтан 9 наурызда Чянлұң алдын ала “тәртіп” ұсынады: жеңіс әкелетін күш – Чиң әскері болуы тиіс, ал жеңістен кейінгі кеңістікте ешкім өздігінен күн тәртібін орнатпауы керек.

“Жеңістен кейін” сценариі: қазақты күшпен емес, рәсіммен бағындыру

Жазбадағы ең мәнді бөлік – Чянлұңның Банди мен Әмірсанаға жеткізуді бұйырған саяси формуласы. Онда: «үлкен жеңіске жеткеннен кейін… қазақтар өз аяғымен келіп бағынып жатса, олардың жоғары жіктегі ағамандарын патшаны зияраттауға Бейжіңге аттандырсын. Оларға шен-лауазым сыйланады. Өзіне қарасты халқымен бұрынғы өріс-қоныстарында тұра береді, басқа жаққа көшірілмейді» делінеді.

Бұл – империяның “жұмсақ бағындыру” механизмі. Мұнда үш тетік қатар жүр:

Символдық мойынсыну: “патшаны зияраттау” – әскери бағынудан бұрын саяси-ритуалдық мойындау. Яғни Чиң үшін ең әуелі “бас иді” деген белгі керек.

Сыйлық пен мәртебе: “шен-лауазым сыйлау” арқылы империя қазақ элитасын өз иерархиясына кіргізгендей болады. Бұл – “сендер барсыңдар, бірақ біздің тәртіппен” деген ишара.

Қонысты өзгертпеу: “басқа жаққа көшірілмейді” деуі – аса маңызды уәде. Өйткені көшпелі қоғам үшін өріс-қоныс – тек экономика емес, саяси дербестіктің де өзегі. Чянлұң осыны жақсы біліп, “қорқытпай, көндіру” тәсілін ұсынады: өз жеріңде отыр, тек рәсімдік тұрғыда мойында.

Сөйтіп, Чиң империясы қазақты “әскермен жұлып алу” емес, жүйеге үнсіз енгізу жолын таңдауға бейім екенін көрсетеді.

Күшпен бағындыруды неге кейінге ысырады?

Жазбада күтпеген жұмсақтық бар: «Егер бағынғысы келмесе, онда да қол аттандырып күшпен бағындырамыз деп әуреленудің қажеті жоқ» дейді. Бұл сөзді бір ғана “адамгершілік” ретінде оқу қате болар еді. Мұның артында салқын есеп жатыр.

Біріншіден, Чиң үшін негізгі мақсат – дәл осы мезетте Жоңғарды толық тыныштандыру. Қазаққа қарсы жеке майдан ашу – күшті бөлшектеу.

Екіншіден, қазақ даласы – географиясы кең, соғысы ұзаққа созылатын кеңістік. Империя “жеңістің қызуында” жаңа ауыртпалыққа кіргісі келмейді.

Үшіншіден, Чиң қазақты біржола жау санатына итермелесе, шекара маңындағы тұрақсыздық күшейеді. Ал империяға жаңа ғана алынған аймақты ұстап тұру маңыздырақ.

Сондықтан Чянлұң “күшпен бағындырудың” орнына сақтық шараларын таңдауды тапсырады: яғни шекаралық тәртіп, барлау, бақылау, дипломатиялық қысым — бәрі бар, бірақ бірден ашық соғысқа ұмтылу жоқ.

Әмірсананың орны: қазақты “жақсы білетін” адамның қолымен басқару

Соңғы сөйлем – бүкіл жазбаның кілті: «…қандай сақтық шаралар… ісін олардың (қазақтардың) жағдайын жақсы білетін Әмірсана Бандимен ақылдаса отырып бір жайлы етсе болады». Бұл жерден Чиң сарайының амал-тәсілі ап-айқын көрінеді: қазаққа қатысты саясатты “сырттай бұйрықпен” ғана емес, ішкі далалық тәжірибесі бар тұлғаның (Әмірсананың) ақпаратымен жүргізу.

Бірақ бұл да екіұшты. 29 ақпандағы жазбада Чянлұң Әмірсананы бір орталыққа айналдырмау үшін төрт ойратқа бөліп басқаруды көздейді; демек Әмірсанаға толық сенім жоқ. Соған қарамастан 9 наурызда қазақ мәселесінде дәл соның “жақсы білетінін” алға тартады. Бұл – Чиң саясатының классикалық тәсілі: сенімсіз адамды да уақытша құрал ретінде пайдалану, кейін қажетіне қарай шектеу.

Алдыңғы жазбалармен сабақтастық: күдік → есеп → жоспар

Осы 9 наурыздық жазба алдыңғыларды жинақтайды:

1 наурыз: қазақтың олжа мен ықпалға ұмтылуы қауіп ретінде көрінді.

6 наурыз: қазақ қолы Іле маңында екені нақты айтылады, “үстінен түссе қайту керек?” деген сұрақ туады.

8 наурыз: қазақтың Давачиды тұтқындауы мүмкін деген үрей күшейеді; “Давачи тұтқындалса, қазаққа қатысты істер” деген тіркес алғаш анық көрінеді.

9 наурыз: сол “қазаққа қатысты істер” енді нақты жоспарға айналады — бағынса Бейжіңге елші, шен беру, қонысын қозғамау; бағынбаса да бірден соғыс ашпау; сақтық шараларын Әмірсанамен ақылдасу.

Яғни Чянлұңның ойлау желісінде қазақ мәселесі бір күнде пайда болған жоқ: ол бірнеше жазбаның ішінде біртіндеп шекаралық әскери қауіптен — империялық саяси күн тәртібіне айналды.

1755 жылғы 9 наурыздағы жарлық бізге бір нәрсені анық көрсетеді: Чиң империясы Жоңғарды құлату сәтінде қазақты “жанама көрші” емес, жеңістің нәтижесіне ықпал ете алатын дербес күш деп таныды. Сондықтан қазақпен қатынасты “соғыстың жалғасы” емес, “соғыстан кейінгі тәртіп” ретінде жоспарлады. Рәсімдік бағындыру, шен беру, қонысты қозғамау сияқты уәделер – қазақты тыныштандырудың құралы; ал бағынбаса да күшпен әуре болмау – империяның басым мақсаты Жоңғарияны бекіту екенін білдіреді. Осылайша 9 наурыздық жазба – Чянлұң жылнамаларында қазаққа қатысты саясаттың “жоба деңгейіне” көтерілген тұсы.