XX ғасырдың екінші жартысы адамзат тарихында ғылыми-техникалық прогрестің қарқынымен ғана емес, ядролық қару сынақтарының адам мен табиғатқа әкелген орасан зардаптарымен де есте қалды. Қазақстан аумағындағы Семей ядролық сынақ полигоны осы қасіреттің ең ауыр ошақтарының бірі болды. 1949 жылдан бастап мұнда жүздеген ядролық жарылыс жасалып, оның салдары миллиондаған адам өміріне, табиғи ортаға және болашақ ұрпақтың денсаулығына орасан зиян келтірді. Кеңес дәуірінде бұл сынақтардың нақты зардаптары құпия сақталып, халыққа толық ақпарат берілмеді. Алайда 1980-жылдардың соңында КСРО-дағы қайта құру мен жариялылық саясаты қоғамда жабық тақырыптарды ашық айтуға мүмкіндік беріп, радиация салдарының шынайы көрінісі жария бола бастады. Дәл осы тарихи кезеңде ядролық үнсіздікті бұзған, қоғамды оятқан азаматтық қозғалыс дүниеге келді.

Антиядролық қозғалыс құру идеясы ақын әрі қоғам қайраткері Олжас Сүлейменов есімімен тығыз байланысты. 1989 жылы ақпан айында Семей полигонында кезекті жарылыс жоспарланғаны туралы хабар тараған кезде, ол бұл мәселені тек аймақтық экологиялық проблема емес, адамзат өркениетіне төнген қауіп деп санады. 26 ақпан күні теледидар арқылы халыққа үндеу жасап, ядролық сынақтарға қарсы бірігуге шақырған сөздері қоғамда бұрын-соңды болмаған серпіліс туғызды. Екі күннен кейін, 1989 жылғы 28 ақпанда Алматы қаласында Қазақстан Жазушылар одағы ғимаратында өткен жиын мен митинг нәтижесінде халықаралық антиядролық «Невада-Семей» қозғалысы ресми түрде құрылды. Бұл жиын тек ұйымдастырушылық бастама ғана емес, азаматтық қоғамның өзін-өзі танытуының тарихи сәті болды. Қысқа уақыт ішінде қозғалысқа Қазақстанның түкпір-түкпірінен мыңдаған адамдар қосылып, ол бүкілодақтық деңгейдегі ықпалды қоғамдық күшке айналды.

Қозғалыстың «Невада-Семей» деп аталуы кездейсоқ емес еді. Атаудың алғашқы бөлігі АҚШ-тағы ядролық сынақ полигоны орналасқан Невада штатын білдірсе, екінші бөлігі Кеңес Одағындағы басты сынақ аймағы Семейді көрсетеді. Мұндай атау ядролық қаруға қарсы күрестің шекара танымайтын ортақ адамзаттық мәселе екенін білдірді. Ол екі алып державаның әскери текетіресіне қарамастан, қарапайым халықтардың бейбітшілік жолында біріге алатынын көрсететін символға айналды. Қозғалыс атауы арқылы оның халықаралық сипатқа ие болатыны бірден аңғарылды.

Қозғалыс құрылғаннан кейін қысқа мерзім ішінде ауқымды жұмыстар атқарылды. Қазақстанның көптеген қалаларында, әсіресе Семей өңірінде мыңдаған адам қатысқан митингілер мен бейбіт шерулер өтті. Қоғам ядролық сынақтарға қарсы өз пікірін ашық білдіре бастады. Мәскеуге, КСРО Жоғарғы Кеңесіне және халықаралық ұйымдарға ядролық сынақтарды тоқтату жөнінде талаптар жолданды. Радиоэкологиялық зардаптарды зерттеу, халықтың денсаулық жағдайын тексеру, медициналық көмек көрсету мәселелері көтерілді. Қозғалыс шетелдік антиядролық ұйымдармен байланыс орнатып, халықаралық конференциялар мен кездесулер ұйымдастырды. АҚШ, Жапония және Еуропадағы бейбітшілік қозғалыстары Қазақстандағы бастаманы қолдап, ядролық сынақтарға қарсы әлемдік қоғамдық пікір қалыптастыруға үлес қосты.

«Невада-Семей» қозғалысының қысымы қоғамдық санада үлкен өзгеріс туғызды. Ядролық сынақтардың экологиялық, медициналық және моральдық зардаптары ашық талқылана бастады. Халықаралық деңгейде Семей полигоны адамзатқа қауіп төндіретін нысан ретінде қарастырыла бастады. Осы қоғамдық және саяси қысым нәтижесінде 1991 жылғы 29 тамызда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Семей ядролық сынақ полигонын жабу туралы тарихи жарлыққа қол қойды. Бұл шешім КСРО тарауы қарсаңындағы саяси өзгерістермен қатар, қозғалыстың ықпалының нәтижесі ретінде бағаланады. Сарапшылардың пікірінше, экономикалық және әскери факторлар әсер еткенімен, қозғалыссыз полигонның жабылуы әлдеқайда кешігуі ықтимал еді.

Қозғалыстың халықаралық ықпалы айрықша болды. АҚШ-тағы антиядролық белсенділер, Жапониядағы Хиросима мен Нагасаки қасіретін зерттейтін ұйымдар, Еуропадағы бейбітшілік қозғалыстары Қазақстан бастамасын қолдады. Шетелдік бұқаралық ақпарат құралдары Семей мәселесін кеңінен жариялап, ядролық сынақтардың адамзатқа төндірген қатері туралы әлемдік пікір қалыптастыруға ықпал етті. «Невада-Семей» қозғалысы ядролық қаруға қарсы жаһандық қозғалыстың маңызды бөлігіне айналып, халықаралық ынтымақтастықтың жаңа үлгісін көрсетті.

Қозғалыстың тарихи жетістіктері тек полигонның жабылуымен шектелмейді. Ол Қазақстанның ядролық қарудан өз еркімен бас тарту шешіміне моральдық негіз қалады, елдің бейбітшілік бастамаларын халықаралық деңгейде танымал етті. Радиоэкологиялық зерттеулер жүргізіліп, зардап шеккен халыққа медициналық көмек көрсету бағдарламалары іске қосылды. Қозғалыс азаматтық қоғамның қалыптасуына, экологиялық сананың өсуіне және бейбітшілік идеясының нығаюына ықпал етті. Қазақстан кейін ядролық қарусыз әлем құру бастамаларын қолдайтын мемлекет ретінде халықаралық беделге ие болды.

Сонымен бірге қозғалыс жетістіктерімен қатар шешілмеген мәселелер де бар. Радиациялық ластанған аумақтардың толық қалпына келтірілмеуі, зардап шеккен тұрғындарды әлеуметтік қорғау жүйесінің жеткіліксіздігі, медициналық бақылаудың жүйелі жүргізілмеуі жиі айтылатын проблемалардың қатарында. Дегенмен бұл мәселелер қозғалыстың тарихи маңызын төмендетпейді, керісінше оның бастамаларының жалғасуы қажет екенін көрсетеді.

«Невада-Семей» қозғалысы — жергілікті экологиялық апатқа қарсы қарсылықтан туғанымен, адамзат өркениетінің қауіпсіз болашағы үшін күрестің символына айналған құбылыс. Ол қоғамның бірігуі арқылы стратегиялық әскери саясатқа ықпал етуге болатынын дәлелдеді. Семей полигонының жабылуы — тек Қазақстан халқының жеңісі емес, ядролық қарусыз әлемге ұмтылған бүкіл адамзаттың ортақ жетістігі.