1927 жыл. Жетісудың даласы күйіп тұр. Табиғаттың тарпаң мінезі бар халықты қинай түсті: шөп шықпай, қуаңшылық жайлап, мал басына қауіп төнді. Кеңес өкіметінің алғашқы онжылдығында қазақ даласы табиғаттың қаталдығын, мал шаруашылығының әлсіз тұстарын бұрынғыдан да айқын сезіне бастаған.
Осы ахуалдың бір көрінісі – Қырғызстандағы «Эркин Тоо» газетінің 1927 жылы 18 тамызда жариялаған №93 санындағы мақала. Онда қазақ малшыларының қырғыз даласына мал айдап, қыстатуға рұқсат алуы туралы айтылады. Бұл – жай шаруашылық науқаны ғана емес, аймақтық қатынас, сол кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық саясаттың көрінісі.
Төменде сол тарихи мақаланың толық мәтіні:
Қазақтың малы қырғыздың даласында бағылмақшы
Биылғы жылда Жетісу губерниясы шөптің жоқтығынан жаратылыстың қиыншылығына ұшырап отыр. Сол үшін жүз мыңдаған малдарды шөбі мол жерлерге айдауға тура келеді. Ел комиссарлар кеңесінің тоқтамымен Қазақстанның мал бағушыларын 100 000 тұяқ ірі мал және 300 000 тұяқ ұсақ малды Қарақол, Қантон жеріне айдап бағуға рұқсат берілген. Сонымен қатар Қарақол, Қантонның атқару комитетінде бұл мақсатпен Қазақстанның мал бағушыларына осы жылдың 15 октябріне дейін 400 000 гектар жайлаудан жер бөліп беру, уақытша жер бөліп шығару үшін міндетті қызметкерлер дайындау және олармен қоса ұйымдастыру жағын істеп шығару, және де тиісті жолмен Қазақстанның малын Қантонда қыстату жағынан өздерінің пікірін білдіру істері бұйырылған. Бұдан басқа қазақтардың малын Шу кантонында қыстату жағынан мүмкін болғандай шаралар қарау ісі «жұт»-пен күресі комиссиясына жүктелген. Қырғызстанның аймағында қысқы бағымшылық жерлер жетіспеген кезде Жетісу губерниясының атқару комитеті, Қырғызстаннан өз уағында малын қайтарып алу шарасын көруге тиіс.
«Эркин Тоо» газеті №93. 18 тамыз 1927 жылы, 4-бет»
1927 жылғы жағдай қандай еді?
1927 жылы Жетісу губерниясында қатты қуаңшылық болып, шөп шықпай қалғаны архив деректерінде де жиі айтылады.
Бұл кезең Кеңестік Қазақстанның ең ауыр шаруашылық дағдарыс алдындағы жылдары:
1921-1922 жылғы аштықтан кейін халық әлі есін жия қоймаған,
Азық-түлік салығы (продналог), малды тіркеу, малшылардың салық ауыртпалығы көбейген,
Шаруалардың табиғи апатқа қарсы қорғану тетіктері әлсіреген.
Осы жағдайда қырғыз жайлауларына мал айдау — қазақ малшыларының ғасырлар бойы қолданған амалы еді.
Қазақ пен қырғыз арасындағы көш-қон байланысы
Мақалада көрсетілгендей, Қазақстан үкіметі Қарақол және Қантон (Қан-Төбө) аймақтарына мал айдауға рұқсат етеді. Бұл бұрыннан бар табиғи-экономикалық байланыстың жалғасы:
1917-1930 жылдар аралығы
Қазақ пен қырғыз рулары шекара бекітпей тұрған кезеңдерде әрдайым бір-бірінің жайлауына, қыстауына өткен. Кеңес өкіметі орнаған соң шекара әкімшілік жағынан бөлінсе де, малшылар үшін табиғи жайылым шекарасы өзгерген жоқ.
1918, 1921, 1924 жылдар
Архив құжаттарында Жетісу малшыларының Шу, Ыстықкөл, Түп, Нарын өңіріне мал айдап барғаны айтылады. Бұл енді 1927 жылғы жағдайдың жалғыз емес екенін дәлелдейді.
Мемлекеттік реттеу: 400 000 гектар жайлау бөлу
Түпнұсқа мәтінде айтылғандай,
Қарақол және Қантон атқару комитеттері 400 000 гектар жайылымды уақытша қазақтарға бөлуге міндеттелген;Уақытша жер бөліп беретін арнайы қызметкерлер дайындау тапсырылған;Малдың қыстауы үшін Шу кантоны да қарастырылған.
Жұтпен күрес комиссиясы
Мақалада «жұт»-пен күресі комиссиясына жүктелген» деп ерекше атап өткен. Бұл Қазақстанда алғаш рет құрылған жұтқа қарсы мемлекеттік орган еді.
Оның міндеті:
мал шығынын азайту,аймақаралық жайылым бөлу,көшу-қону бағыттарын анықтау.
Бұл комиссия туралы деректер 1926, 1928 жылғы архив материалдарында кездеседі.
Ұқсас тарихи жағдайлар
1921-1922 жылдардағы жұт және малдың басқа аймақтарға айдалуы
Сол кезде қазақтар малын Ферғана, Самарқанд, Ташкент өңіріне айдаған.
Жазбаларда 1922 жылы Жетісудан 350 мыңға жуық малдың Қырғызстанға өткендігі туралы мәлімет бар.
1931-1933 жылдардағы аштық кезінде мал айдау тәжірибесі тоқтады7 Коллективтендіру кезеңінде малды шекарадан өткізу шектелді.
Аймақаралық көші-қонға тыйым салынғандықтан, 1932-1933 жылдары малды аман алып қалу мүмкіндігі болмады, нәтижесінде 1933 жылға қарай мал басының 80%-ы қырылды.
Бұл айырмашылық 1927 жылғы жағдайдың маңызын тіпті күшейтеді: малды қырғыз жеріне айдай алу – қазақ шаруалары үшін құтқарушы амал болды.
Қырғыз жеріндегі қысқы бағымшылықтың қиындығы
Мақалада өте маңызды ескерту айтылған:
"Қырғызстанның аймағында қысқы бағымшылық жерлер жетіспеген кезде..."
Бұл жергілікті қырғыз шаруаларына ауыртпалық түспеуі үшін екі жақтың келісімін қадағалау қажеттігін көрсетеді.
1927 жылғы «Эркин Тоо» газетінде жарияланған бұл мақала сол кезеңдегі қазақ мал шаруашылығының нақты ахуалын көрсететін аса құнды тарихи дерек деуге болады. Ол қазақ пен қырғыз арасындағы дәстүрлі жайылымдық байланыстың кеңестік кезеңде де жалғасқанын дәлелдейді.
Яғни:
Қазақ шаруалары табиғи жұт жағдайында малын аман сақтап қалу үшін ғасырлар бойғы тәжірибені қолданған; Қырғызстан мен Қазақстан арасындағы мал шаруашылығы байланысы ресми деңгейде рұқсат етіліп, ұйымдастырылған;1927 жылы аймақаралық ынтымақтастық дұрыс жолға қойылған, ал 1930-шы жылдардағы тыйымдар бұл мүмкіндікті жоққа шығарған;Жайылым кеңістігі көшпелі халықтар үшін ұлттық шекарадан гөрі табиғи-географиялық шекараға бағынған.
