Атырау облысы, Махамбет ауданында, Жайық өзенінің оң жағалауында орналасқан Сарайшық бүгінде су астында қалған ежелгі қалалардың біріне айналды. Оның тарихы XIII ғасырға, Шыңғыс ханның шапқыншылығы дәуіріне барып тіреледі, бірақ қала ешқашан моңғол шапқыншыларының тікелей қиратуына ұшырамаған. 

Бүгінгі таңда археологиялық қазбалар арқылы қалпына келтіріліп жатқан бұл шаһардың жәдігерлері мен қорым-зираттары өзен суының шайылуына ұшырап, мәңгілікке жоғалу қаупінде тұр.

Сарайшықтың пайда болуы және гүлденуі

Сарайшық қаласының іргесі XIII ғасырдың ортасында, Шыңғыс ханның ұлы Жошының ұрпағы, Бату ханның тұсында қаланған деп есептеледі. Тарихшылардың пайымдауы бойынша, қала Шыңғыс ханның шапқыншылығымен байланысты: моңғолдардың Дешті Қыпшақ даласын жаулауы кезінде бұл жер сауда және әскери базалық орталық ретінде пайда болған. Алайда, Шыңғыс ханның немесе оның ұрпақтарының Сарайшықты тікелей қиратуға қолы жетпеген – керісінше, Бату хан қалаға үстінен өтіп, көрші Қажы таған қаласын жаулап алған. Бұл деректер Ибн Баттута сияқты араб саяхатшыларының жазбаларында расталады. 1334 жылы Сарайшыққа келген Ибн Баттута қалада хан сарайы, төрт мешіт және қайықтардан жасалған көпірдің бар екенін сипаттайды.

XIV ғасырда Өзбек ханның тұсында Сарайшық Алтын Орда империясының маңызды астанасына айналды. Мұнда ислам діні мемлекеттік дін ретінде қабылданды, ал Жәнібек хан мен Бердібек хан сияқты билеушілердің таққа отыруы мен жерленуі осы жерде өтті. XV ғасырда Ақсақ Темірдің шабуылынан кейін қайта қалпына келтіріліп, Қазақ хандығының алғашқы астанасы болды. 

Қасым ханның тұсында қала-қалашық ретінде гүлденіп, сауда керуендерінің тоғысатын орталыққа айналды. Жайық өзенінің қолайлы жағалауы, нулы жайылымдары мен мөлдір суы Сарайшықтың өркендеуіне негіз болды. Қаланың аты да осыдан шыққан: "сарайшық" – кішкентай сарай немесе қалашық деген мағына береді.

Сарайшық – көшпелі өмір салтынан тұрақты қала мәдениетіне көшкен қазақ даласының символы. Мұнда Шығыс пен Батыстың мәдениеттері тоғысқан: араб саудагерлері, қытай керуендері және еуропалық саяхатшылар осы жерден өткен. Қаланың жоспары да ерекше: биік дуалмен қоршалған хан сарайы, мешіттер, базарлар және тұрғын үйлер Кремль сияқты кейінгі сәулет үлгілеріне үлгі болған.

Су астында қалған тарих

Сарайшықтың қирауы табиғи апатпен байланысты. XVII ғасырдың соңында Жайық өзенінде қатты су тасыны орын алып, өзеннің арнасы өзгеріп, қаланың 5/6 бөлігін су астында қалды. Қазіргі уақытта Сарайшықтың жартысынан көп бөлігі өзен түбінде жатыр, ал жыл сайын көктемгі су тасқыны 5-10 метр жерді шайып кетеді. 

Бұл мәселе археологтарды алаңдатып отыр. Жағаны бекітпесе, қаланың толық жоғалу қаупі бар екенін айтады. Мысалы, 2012 жылы зерттеушілер қаланың 80-100 метрлік бөлігінің судың астында екенін анықтаған. Үкімет бұл мәселеге назар аударып, бекіту жұмыстарын жоспарлап отыр, бірақ су тасқыны әлі де жалғасып келеді.

Бұл жағдай Сарайшықтың тарихи мұрасын сақтауды қиындата түседі. Қала – ЮНЕСКО-ның әлемдік мұра тізіміне енуге лайық, бірақ су астында қалуы оны зерттеуді қиындатады.

Сарайшық – археологиялық қазбалардың бай қоры саналады. 1996-2004 жылдары жүргізілген зерттеулер нәтижесінде 5 мыңнан астам жәдігер табылды. Бұлар керамика ыдыстар, монеталар, қару-жарақтар, алтын бұйымдар және күнделікті тұрмыс заттар еді. 

Бұл жәдігерлер Шығыс пен Батыстың сауда байланыстарын дәлелдейді. Мысалы, Мөңке-Темір ханның (1266-1282 жж.) тиындары мен XIV ғасырлық дирхемдер табылған.Қаланың ең құнды бөлігі – мазарлар мен қорым-зираттар. Сарайшықта Алтын Орда хандарының зираттары бар: Меңгу-Темір, Тоқта, Жәнібек (1342-1357 жж.), Бердібек (1357-1359 жж.) хандар жерленген. Бұл мазарлар – хан таққа отыру және жерлеу дәстүрінің орталығы болған. 

1999 жылы ашылған "Хан Ордалы Сарайшық" мұражай-қорығында осы хандарға арналған құлпытастар мен макеттер сақталған. Қорымдардан шыққан құмыралар мен табақшалар әлі де жақсы сақталған, бірақ су шайылуына байланысты көптеген зираттар жойылып жатыр.

Археологиялық жұмыстар жалғасып жатыр. 2025 жылы Атырау облыстық музейдің ұйымдастыруымен жаңа қазбалар басталды. Бұл зерттеулер Сарайшықтың қала мәдениетін, этникалық құрамды (маңғыт, қыпшақ, қоңырат т.б.) ашуға мүмкіндік береді. Музейде 490-нан астам құжат, карта және суреттер бар, олар қазақ халқының XI-XVII ғасырлардағы тарихын баяндайды.

Су астында қалған Сарайшық – біздің өткеніміздің куәгері. Шыңғыс ханның қиратуына ұшырамағанымен, табиғаттың күшіне тәуелді болып, жәдігерлері мен зираттары шайылып жатыр. Бұл қала қазақтың біртұтас мемлекет құруының символы ретінде сақталуы тиіс. Қазір "Хан Ордалы Сарайшық" қорығы ашық аспан астындағы музейге айналып, туристерді тартып келеді. Егер жағаны нығайтып, инфрақұрылымды дамытсақ, Сарайшық әлемдік туризм картасына енеді. Бұл – біздің тарихымызды келесі ұрпаққа жеткізудің жолы. Сарайшықтың сәні қайда? Су астында жатқан бұл шаһарды қалпына келтіру – ұрпақтардың парызы.