1920 жылдардың ортасы Кеңес үкіметі түркі халықтарының ғылымы мен мәдениетін жаңаша жүйелеуге бағыттағысы келді. Кеңес құрамына енген түркі республикалары үшін ғылыми ұйымдар құру, тіл реформасын жүргізу, ортақ әліпби мәселесін шешу мемлекеттік деңгейдегі маңызды міндеттердің біріне айналған-ды.
Сол бағыттағы ең ауқымды іс-шаралардың бірі — 1926 жылы Бакуде өткен I Бүкілодақтық түркология съезі. Ал 1927 жылдың басында съездің жалғасы іспетті дайындық жұмыстары туралы ақпараттар аймақтық баспасөзде жариялана бастады.
Сол материалдардың бірі — Қырғызстанда жарық көрген «Эркин Тоо» газетінің 1927 жылғы 21 қаңтардағы №10 санының 2-бетінде жарияланған төмендегі мақала.
Ол съездің күн тәртібін, ғылыми бағыттарын, баяндамашылар құрамын көрсететін аса құнды дерек.
Төменде мақала толық беріліп, әр бөлім кезеңнің саяси-ғылыми жағдайы тұрғысынан талданды.
Түпнұсқа мәтін
«Түркология съезіне даярлау
Бакуде Түркология съезін ұйымдастыру комиссиясының 3 январьда болған кеңейтілген жиналысында съездің күн тәртібіндегі мәселелер туралы мынадай тоқтам қылысқан:
1) Съез Ғалым Ғалиұлы, академик Ольденбург пен Павловичтің сөздерімен ашылды; құттықтау сөздері, президиум сайлау, съездің регламенті.
2) Түрік ұлтының қазіргі халі және тексеру массалары баяндамашылар: академик Бартольд, профессор Бороздин, Ғұбайдуллин.
3) Түрік ұлттарының тоқтамы нәсілі жағынан қазіргі ахуалдары және тарихтарының тексеру істері, Роденко, Мессарош.
4) Түрік тілдерінің моңғол, тұнғыс, фин-угор, жапон тілдеріне жақындықтары академик Марр, профессор Чубан-заде, Поппе.
5) Түрік тілдерінің қазіргі ахуалы және жақын болашақтары туралы тексеру профессор Самойлович, профессор Малов, Ашмарин.
6) Түрік республикаларының ілім-ғылым мекемелерінің қазіргі ахуалы, құрылуы және борыштары.
7) Жалпы емле негіздері Л. Шерба, Бичковский, Жирков, түрік тілдері емлесі Алимжан Ибрагимов, Ношируанов және Фархад-заде. ;
8) Тіл мәселесінде білгіштік және әліппенің техника жағынан түзілу жөнін профессор Яковлев, профессор Жирков.
9) Түрік ұлттарының әліппесін түзету мәселесі Мұхаммет Зада, Алимжан Шараф, Төреқұлов, Бериннов, Техсин Умар, Шабистари.
10) Ғылыми пәнді түзету жолдары Чобан-Заде, Зифельдт; түрік тілінде түзетулер Ульбашев, Гаяз Максудов, Зейналлы, Ахмет Байтұрсын, Ғалайпов, Хасанов.
11) Түрік ұлттарының әдеби тілдері ашылуы профессор Кепрюлю-Заде.
12) Ана тілін оқытуда жаңа ағымдар – Арбавешковский;
13) Түрік тілдерін оқыту жолдары Құрман Ғали, Фитрет, Жапар Әпенді Заде, Леманов.
14) Түрік ұлттарының әдебиеті жиынтықтары және оларды тексеру профессор Кепрюлю-Заде, Менцель, Гордлевский.
15) Түрік ұлттары арасында аймақ үйрену жолдары – академик Ольденбург;
16) Түрік ұлттарының соңғы мәдени оңалтулары – Павлови.
17) Ұйымдастыру мәселелері: 1) түрік ұлттарын советтендіру планы; 2) түрік ұлттарын теңестіру үшін негіз құру; 3) Басып-тарату істері; 4) Түркология съезі туралы;
Съез 7 күнге созылады. Баяндамашылар баяндама тезистерін 1 февральға дейін ұйымдастыру комиссиясына тапсыруы керек. Түркология съезі туралы кітап және бюллетень шығару үшін Самойлович, Павлович, Фитрет, Ибраимов, Габитов, Чобан-Заделер дайындалады».
1927 жылғы ғылыми-саяси жағдай
Бұл кездегі түркітану ғылымы Кеңес өкіметінің тікелей идеологиялық бақылауында болды.
Баку съезі — түркі халықтарының:
тілі,жазуы,әдебиеті,мәдениеті,этногенезі мәселелерін жүйелі зерттеуге арналған алғашқы ірі ғылыми алаң.
1927 жылғы дайындық жиналысы сол съездің жалғасы ретіндегі ұйымдастырушылық қадамдар.
Түркі әлемін зерттеуге қатысқан ірі ғалымдар
Мақалада аталған тұлғалардың әрқайсысы түркітану тарихында ерекше рөл атқарды:
Ғалым Ғалиұлы — ұйымдастыру комитеті мүшесі
С.Ф. Ольденбург — академик, шығыстанушы
Павлович — ұйымдастыру комитеті мүшесі
В.В. Бартольд — академик, шығыстану классигі
Профессор Бороздин — тарих және этнография зерттеушісі
Ғұбайдуллин — ағартушы, зерттеуші
Роденко — этнограф, антрополог
Мессарош — шығыстанушы, этнограф
Н.Я. Марр — академик, лингвист, «яфет теориясының» авторы
Бекир Чобан-заде — профессор, түрколог
Н.Н. Поппе — түрколог және моңғолтанушы
А.Н. Самойлович — профессор, түрколог, тіл классификациясы авторы
С.Е. Малов — профессор, көне түркі жазбаларын зерттеуші
Н.И. Ашмарин — профессор, чуваш тілі және түркі тілдері маманы
Лев Шерба — профессор, лингвист
Бичковский — емле және графика маманы
Жирков — профессор, лингвист
Алимжан Ибрагимов — тілші, орфография маманы
Ношируанов — тіл маманы
Фархад-заде — тіл және жазу реформасы бойынша зерттеуші
Профессор Яковлев — лингвист, жазу реформасы маманы
Профессор Жирков — лингвист
Мұхаммет-заде — тіл және графика реформаторы
Алимжан Шараф — түрколог, жазу маманы
Төреқұлов — дипломат, түркология мәселелерінің зерттеушісі
Бериннов — тіл және әліпби мәселелерімен айналысқан зерттеуші
Техсин Умар — тілтанушы
Шабистари — емле мәселесі бойынша баяндама жасаған зерттеуші
Чобан-заде — түрколог, тіл тарихын зерттеуші
Зифельдт — шығыстанушы
Ульбашев — тіл және әдебиет зерттеушісі
Гаяз Максудов — татар ғалымы, филолог
Зейналлы — әзербайжан тілтанушысы
Ахмет Байтұрсын — қазақ тіл білімінің реформаторы (тізімде осылай көрсетілген)
Ғалайпов — тіл маманы
Хасанов — тіл маманы
Кепрюлю-заде (Фуад Көпрүлү) — профессор, түрік әдебиеті тарихының зерттеушісі
Арбавешковский — педагог, ана тілі әдістемесі маманы
Құрман Ғали — тіл білімінің маманы
Фитрет — өзбек ағартушысы, түрколог
Жапар Әпенді-заде — тілтанушы
Леманов — тіл оқыту әдістемесінің зерттеушісі
Менцель — түрколог, әдебиет зерттеушісі
Гордлевский — шығыстанушы, түркі әдебиеті маманы
Павлови — мәдениеттанушы, түркі халықтарының даму мәселесін зерттеген
Олардың бір съезде бас қосуы — түркітану ғылымының жаңа кезеңге өтуін білдірді.
Тіл реформасы және әліпби мәселесі
Күн тәртібінде емле, әліпби, тілдің техникалық нормалары ерекше орын алған.
Бұл — латын әліпбиіне көшу қарсаңы еді.
Мақалада көрсетілген:
емле мәселесі,әріп түзету,әліпбиді унификациялау,диакритикалық белгілер — бәрі кейін 1928-1930 жылдардағы латын әліпбиінің нақты жобаларына енді.
Ахмет Байтұрсынұлының аты «ғылыми пәндегі түзетулер» бөлімінде көрсетілуі оның сол кезеңде бүкіл түркі дүниесі үшін беделді тұлға болғанын дәлелдейді.
Түркі республикаларын «советтендіру» жоспары
17-тармақтағы:
«түрік ұлттарын советтендіру планы» деген тұс — аса маңызды тарихи белгі.
Бұл – ғылымды пайдалана отырып:
ұлттық өзіндік санаға ықпал ету,жаңа жазуды енгізу арқылы мәдени кеңістікті өзгерту,саяси интеграция жүргізу мақсатының ашық көрінісі.
Осы кезеңнен кейін түркі республикаларында:
жаңа мектептер,жаңа терминология,жаңа латын графикасы,жаңа ғылыми органдар құрылғаны белгілі.
«Эркин Тоо» газетінде жарияланған бұл мақала — 1927 жылғы түркі әлемінің ғылыми дамуының негізгі күн тәртібін көрсететін аса құнды құжат.
Ол арқылы біз:
Баку түркология съезіне дайындықтың қалай жүргізілгенін,сол кездегі ғылым элитасының құрамын,Кеңес өкіметінің ұлттық саясаттағы мақсаттарын,тіл реформасының қандай бағыттарда жасалғанын айқын көре аламыз.
Баку съезі мен оның дайындығы қазақ, қырғыз, өзбек, татар, түрікмен тілдері үшін біртұтас ғылыми дәстүр қалыптастыруға жол ашты. Бұл кезең — түркітану ғылымының іргесін қалаған, тіл реформасының бағытын анықтаған тарихи белес.
